Ένας (πολύ) χαρισματικός άνθρωπος

Της Βέρας Κοσμά

Θεωρείται πολυδιάστατος και πρωτοπόρος. Πρόκειται για έναν αρχαιολόγο με δεκάδες έρευνες στο ενεργητικό του, αλλά και έναν εκπαιδευτικό πρότυπο. Παθιασμένος με ό,τι καταπιάνεται και χαμηλών τόνων ο Άγγελος Σμάγας είναι ένας άνθρωπος που μιλά σπάνια και μόνο αν χρειαστεί.

Κύριε Σμάγα, όλα αυτά τα χρόνια φέρατε στο φως πολλές πληροφορίες που σχετίζονται με τη ζωή στο Παραλίμνι, τον Πρωταρά και την Αγία Νάπα. Οι κάτοικοι της επαρχίας μας ενδιαφέρονται να μάθουν την ιστορία τους;

Η αλήθεια είναι πως στην επαρχία Αμμοχώστου υπάρχει μια ανεπιτήδευτη αγάπη για το παρελθόν, για την κληρονομιά και τον πολιτισμό άλλων εποχών. Έχω βιώσει ποικίλες περιπτώσεις μιας πολύ λεπτής προσέγγισης σε θέματα που άπτονται του παρελθόντος είτε από φορείς είτε από άτομα και αυτό δεν είναι ένα γενικό γνώρισμα που συναντά κανείς σε όλη την Κύπρο. Είναι κυρίαρχο χαρακτηριστικό της ακριτικής περιοχής Αμμοχώστου, η οποία, λόγω διάφορων δυσκολιών και προβλημάτων, που αντιμετώπισε κατά τις διαδοχικές ιστορικές περιόδους, διάπλασε έναν ανθρωπολογικό τύπο που διακρίνεται για την ευαισθησία του και τον ειλικρινή σεβασμό σε ό,τι προηγήθηκε. Θα ήταν ακόμα καλύτερο βέβαια αν μπορούσαν να ξεδιαλύνουν τις αντιλήψεις τους οι ντόπιοι για το τι είναι πραγματικά το παρελθόν και πώς πρέπει να το διαχειριζόμαστε. Αν γινόταν να ξεκαθαριστεί το ζητημάτων ανθρώπινων καταλοίπων και να αναδειχθεί η χρησιμότητα τους είτε ως παράμετρος της ιστορίας είτε ως μνημεία αυτά καθ’ αυτά, θα ήταν ουσιαστικότερη και πιο καίρια η σχέση της τοπικής κοινωνίας με το παρελθόν.

Τι θα θέλατε να δείτε στην επαρχία Αμμοχώστου που δεν υπάρχει σήμερα;

Πολλά θα ήθελα να δω να υπάρχουν, όπως περισσότερο πράσινο και χώροι ενδιαφέροντος για τα παιδιά, αλλά επειδή εσείς μάλλον αναφέρεστε στην αρχαιολογική πτυχή, σίγουρα ένα μουσείο θα έκανε τη διαφορά. Να ξέρετε όμως πως ο τρόπος προσέγγισης και έκθεσης του παρελθόντος έχει αλλάξει δραματικά τα τελευταία χρόνια. Εγώ θεωρώ ότι το μουσείο πρέπει να είναι η αρχή, η αφορμή για να μπορέσει κανείς να αξιοποιήσει με εναλλακτικούς τρόπους το αρχαιολογικό προϊόν. Μια σειρά από θεματικούς περιπάτους σε σημεία – μνημεία του παρελθόντος θα ήταν πιο ουσιώδης. Για παράδειγμα υπάρχει ένας αριθμός από καταπληκτικά ασκηταριά βυζαντινής εποχής, μια αλυσίδα από εντυπωσιακά νεκροταφεία ελληνιστικών χρόνων, πάμπολλα εκτεταμένα λατομεία μεσαιωνικής περιόδου, τα οποία έχουν εξαιρετικό ενδιαφέρον αλλά παραμένουν άγνωστα. Όλα αυτά θα μπορούσαν να απαρτίζουν μέρη θεματικών περιπατητικών διαδρομών, ώστε να δοθεί μια άλλη διάσταση και προοπτική στο τουριστικό πακέτο της περιοχής που νομίζω είναι πιο συμβατή με τις σύγχρονες απαιτήσεις.

Ποια είναι τα συναισθήματα καθώς ψηλαφείτε το παρελθόν και το φέρνετε στο φως;

Τα συναισθήματα που με κατακλύζουν είναι ο ενθουσιασμός και η αγωνία ενός μικρού παιδιού που ετοιμάζεται να ανοίξει ένα δώρο, αλλά ταυτόχρονα τα συγκεκριμένα συναισθήματα συνοδεύονται με την ευθύνη και την αντίληψη ενός ώριμου ανθρώπου, ο οποίος συνειδητοποιεί ότι αυτό το άνοιγμα θα είναι το πρώτο και το τελευταίο, επομένως δεν επιτρέπονται λάθη. Ακόμα, η αναψηλάφηση του παρελθόντος συνδέεται και με το χρέος για τον τρόπο διαχείρισης του πολιτιστικού προϊόντος. Τα αρχαιολογικά ευρήματα δεν είναι μόνο αυτά που παρατηρούμε επιφανειακά και προσεγγίζουμε επιδερμικά, αλλά συνιστούν βαθύτερη απόρροια περίπλοκων διαδικασιών των ανθρώπινων κοινωνιών. Για παράδειγμα οι βασιλικοί τάφοι στη Σαλαμίνα δεν είναι σημαντικοί μόνο επειδή εμπεριέχουν ένα πέτρινο κιβώτιο με θησαυρούς. Όλος ο υπόλοιπος τύμβος που καλύπτει αυτό το λίθινο κατασκεύασμα είναι εξίσου σπουδαίος ως το αποτέλεσμα μιας σειράς από μεταθανάτιες τελετές με εκδηλώσεις αγάπης και προσφοράς προς τον τιμώμενο νεκρό. Μέσα στο συσσωρευμένο χώμα βρίσκονται εκατοντάδες υπολείμματα ζώων που σφαγιάστηκαν στη μνήμη του δείχνοντας τη διακεκριμένη θέση του στην κοινωνία, αλλά και την έντονη επιθυμία των ζώντων να καταστήσουν σαφείς τις σχέσεις τους με τον τεθνεώτα μέσω της θυσίας ενός σημαντικού οικονομικού κεφαλαίου.

Ποια θεωρείτε την πιο σπουδαία δουλειά που έχετε κάνει μέχρι σήμερα;

Δύο είναι οι πιο σημαντικές δουλειές που έχω κάνει μέχρι σήμερα. Η μία είναι αυτή από την οποία πληρώνομαι μηνιαίως και η άλλη αυτή στην οποία πληρώνω καθημερινά. Η πρώτη είναι η εργασία του εκπαιδευτικού μέσα από την οποία βιώνω μεγάλες συγκινήσεις όταν τα αδηφάγα μάτια των νέων περιμένουν από εμένα πνευματική τροφή, έστω και τα ψιχία που μπορώ να διαθέσω. Είναι βέβαια τεράστια και συνεχής η ευθύνη των εκπαιδευτικών, γι’ αυτό και δεν αρκεί να προσπαθούμε να ανταποκριθούμε απλώς στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, αλλά οφείλουμε να βελτιωνόμαστε αδιάλειπτα δημιουργώντας έτσι και με το παράδειγμά του αξιακού μας συστήματος πρότυπα στάσεων ζωής. Χάρη στη δροσιά και τα όνειρα των μαθητών, σπάνια σκέφτηκα ότι πάω σχολείο από υποχρέωση, απεναντίας πάντα ένιωθα εξαιρετικά προνομιούχος που αποτελώ μέλος μιας δυναμικής κοινότητας με δημιουργικές ανησυχίες. Η άλλη δουλειά η οποία είναι εξίσου σημαντική είναι αυτή του οικογενειάρχη. Ποτέ δεν ήμουν τόσο ευτυχισμένος και πλήρης όσο υπήρξα ως πολύτεκνος γονέας.

Από τους αρχαιολογικούς χώρους του κόσμου και τα μουσεία ποιο σας συγκλόνισε πραγματικά;

Ίσως θα περίμενε κανείς να αναφερθώ στην καθηλωτική Αγιά Σοφιά ή στη συναρπαστική Δήλο, όμως εμένα με συγκινούν περισσότερο αρχαιολογικοί χώροι που χαρακτηρίζονται από κάτι το ανεπαίσθητο στη μορφή τους παρά το βάρος της τραγικότητάς τους. Περίπου 25 χρόνια πριν ήμουν μέλος μιας πανεπιστημιακής αποστολής του Α.Π.Θ. που ταξίδεψε στο Τουρκμενιστάν με σκοπό να διενεργήσει ανασκαφή. Περιηγούμασταν λοιπόν σε μια τεράστια έρημο πέρα από την Κασπία Θάλασσα, εκεί όπου βρίσκονται οι εσχατιές της πορείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου και φτάσαμε σε μια αρχαία πόλη που λεγόταν Νίσα. Θυμάμαι πολύ χαρακτηριστικά πως επικρατούσε απόλυτη ησυχία και το μόνο που είχε απομείνει από τα άλλοτε σπουδαία κτήρια και απόρθητα τείχη ήταν άμορφοι αμμόλοφοι κατακρημνισμένων και κονιορτοποιημένων οικοδομικών υλικών, μέσα από τους οποίους όμως ξεπήδησε ξαφνικά ένα σφριγηλό ζαρκάδι που, αφού με κοίταξε κατάματα, χάθηκε στο πηχτό φως, όπως ακριβώς είχε χαθεί ο παλμός της ζωής από αυτήν την λαμπρή κάποτε πόλη με τα αδιάψευστα σημάδια μιας ελληνιστικής παρουσίας στα βάθη της Ασίας. Πίσω της ορθώνονταν πανύψηλα κακοτράχαλα βουνά, όπου λίγο μετά στο Νοχούρ – το παραφθαρμένο Νεοχώριο; – γεύθηκα, κερασμένο από λυγερόκορμες λυσίκομες κοπέλες, το πιο νόστιμο γλυκό κουταλιού, παρέα με σκληροτράχηλους πολέμαρχους που δήλωναν με περηφάνια ότι είναι απόγονοι της στρατιάς του Μεγάλου Αλεξάνδρου, τον οποίο σέβονταν και τιμούσαν χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από τη γη της Μακεδονίας, από όπου και εμείς, όπως κι αυτοί πριν αιώνες, ξεκινήσαμε την πορεία μας. Γίνεται νομίζω λοιπόν κατανοητό από τα προηγούμενα ότι το αρχαιολογικό μνημείο δεν το βλέπω ποτέ μεμονωμένο, αλλά το αξιολογώ πάντα σε σχέση με το τοπίο και την ένταση των συγκινήσεων που μου προκαλούν ποικίλα ερεθίσματα, ανεξάρτητα αν δεν είναι φημισμένο ή δεν φαντάζει αξιοθαύμαστο εξαρχής.

Η εργασία σας και οι δραστηριότητές σας επεκτείνονται και σε άλλους τομείς που έχουν να κάνουν με τον πολιτισμό. Ως πολυπράγμων, και ως άνθρωπος της τέχνης και του πολιτισμού, τι είναι για σας «Πολιτισμός»; 

Παλαιότερα σκεφτόμουν ποιος μπορεί να είναι ο ορισμός του πολιτισμού και κατέληξα ότι πολιτισμός είναι ο σεβασμός προς τον πιο αδύναμο. Και όταν λέω πιο αδύναμο εννοώ τον ηλικιωμένο που χρειάζεται βοήθεια, το ανάπηρο παιδί που έχει ανάγκη στήριξης, τον δυσπραγούντα συνάνθρωπό μας που καλό είναι να τον έχουμε κατά νου. Ο πολιτισμός με αυτή την έννοια ήταν και ελπίζω να είναι συνεχώς ορόσημο στη ζωή μου. Όχι λοιπόν τόσο ως αντικείμενο μελέτης ενός ανθρώπου που ερευνά το αρχαιολογικό παρελθόν. Αυτό αποτελεί ένα επιστημονικό κομμάτι που ακροθιγώς συνδέεται με τη ζωή μου. Το πιο ουσιαστικό είναι το είδος του πολιτισμού που έχει σχέση με τον συνάνθρωπο γενικώς και ιδίως τον συνάνθρωπο που αξιώνει τον σεβασμό και τη βοήθεια μας.

Μπορείτε να εντοπίσετε στην επαρχία Αμμοχώστου τον σεβασμό προς τον συνάνθρωπο μας;

Ευτυχώς στην επαρχία Αμμοχώστου υπάρχουν πάρα πολλοί άνθρωποι οι οποίοι, εμμένοντας στους πατροπαράδοτους κώδικες ηθικών αξιών, εξακολουθούν να στηρίζουν τους συνανθρώπους τους, τόσο μέσα από ιδρύματα, με χαρακτηριστικό παράδειγμα το ΚΕΠΑ, όσο και με ατομικές πρωτοβουλίες. Δυστυχώς αυτές οι αξιέπαινες προσπάθειες τον τελευταίο καιρό δεν προβάλλονται τόσο, αφού υπονομεύονται και αποκρύπτονται από άλλες παραμορφωτικές καταστάσεις οι οποίες δυσφημίζουν την επαρχία μας. 

Ως καθηγητής στα σχολεία πως θα χαρακτηρίζατε τη νέα γενιά;

Ο τρόπος που φέρονται και σκέφτονται τα νέα παιδιά είναι από ενθαρρυντικός έως συγκλονιστικός. Έχουν μια ευγένεια και διακριτικότητα που ενδεχομένως να μην συναντιόταν συχνά σε παλαιότερες εποχές. Υπάρχει ένα μεγάλο μερίδιο νεολαίας που η ευαισθησία της την οδηγεί σε πράξεις αρμονικές με τα οράματα και τους πόθους της ηλικία της, αλλά, όπως και σε κάθε κοινωνία, υπάρχουν μεμονωμένες περιπτώσεις μαθητών που οδηγούνται σε έκτροπα, κάποιες φορές μεγαλύτερα και άλλες πιο ήπια. Όλα αυτά τα χρόνια στα σχολεία έχω έρθει σε επαφή με χιλιάδες εφήβους και εκείνο που με ενθουσιασμό παρατηρώ είναι ότι κυκλοφορούν ανάμεσά μας παιδιά εξαίρετα, πραγματικά διαμάντια μέσα στα σκοτάδια που μας περιβάλλουν. Εμείς υποχρεούμαστε να διασφαλίσουμε τη διατήρηση της λάμψης τους και οφείλουμε να δημιουργήσουμε τις κατάλληλες συνθήκες και προϋποθέσεις ώστε να αυξηθούν τα φωτεινά παραδείγματα και αν είναι δυνατόν να εκλείψουν παντελώς οι λανθασμένες ενέργειες. 

Σκεφτήκατε ποτέ πως θα ήταν η ζωή σας αν παραμένατε Ελλάδα; 

Ο σκοτεινός Εφέσιος φιλόσοφος Ηράκλειτος έλεγε πως δεν μπορείς να κολυμπήσεις ποτέ δύο φορές στο ίδιο ποτάμι. Δεν γίνεται και δεν θα ήθελα να επαναληφθεί η ζωή μου με οποιοδήποτε άλλο τρόπο. Αυτή είναι η ζωή που πορεύτηκα με τα δικά μου βήματα σε μια διαδρομή που δεν ήταν προδιαγεγραμμένη αλλά χάραξα το δρόμο μου περπατώντας, όπως σημειώνει και ο Ισπανός ποιητής Αντόνιο Ματσάδο. Άλλωστε είμαι κομμάτι της Κύπρου, είμαι πρόσφυγας από το Πραστειό Αμμοχώστου. Η μοίρα οδήγησε τους γονείς μου στην Ελλάδα μετά το 1974 κι εγώ ο ίδιος επέστρεψα στα μαθητικά μου χρόνια στην Κύπρο, βρισκόμενος έκτοτε σε ένα συνεχές πήγαινε-έλα μεταξύ δυο χωρών που αποτελούν όμως για εμένα ενιαίο και αδιαίρετο χώρο. 

Ποιο γνωμικό ταιριάζει στη ζωή σας;

Θα μπορούσα, λόγω ιδιότητας, να αραδιάσω πολλά αρχαία γνωμικά και ειδικά να παραθέσω διάφορα Δελφικά αποφθέγματα που μου ταιριάζουν. Νομίζω όμως ότι εκείνο που με εκφράζει πραγματικά αυτή τη στιγμή είναι οι στίχοι ενός ποιήματος του Ρίτσου το οποίο, όπως γράφει, αφιέρωσε «στον ήρωα και άγιο Γρηγόρη Αυξεντίου, στους μεγάλους νεκρούς ποιητές και διδασκάλους του έθνους Διονύσιο Σολωμό, Ανδρέα Κάλβο, Κωστή Παλαμά, Άγγελο Σικελιανό και σ’ όλους τους γνωστούς και άγνωστους μάρτυρες των ελληνικών και παγκόσμιων αγώνων». Οι στίχοι αυτοί είναι: «Η αρετή μας είναι η αμοιβαία μας χρησιμότητα», καθώς και «Τ’ αληθινό μπόι του ανθρώπου μετριέται πάντα με το μέτρο της λευτεριάς».

ΕΓΓΡΑΦΕΙΤΕ ΣΤΟ NEWSLETTER ΜΑΣ
Για να λαμβάνετε κάθε εβδομάδα στο email σας τα καλύτερα άρθρα του VANTAGEMAG.COM