O νεολιθικός οικισμός Απόστολος Ανδρέας-Κάστρος – Του Άγγελου Σμάγα

Το ανατολικότερο σημείο της Αμμοχώστου, αλλά και της Κύπρου Ολόκληρης, είναι το ακρωτήριο του Αποστόλου Ανδρέα, όπου, εκτός από το ομώνυμο Μοναστήρι, βρίσκεται ένας από τους σημαντικότερούς προϊστορικούς χώρους του νησιού.

Πριν από 50 περίπου χρόνια στην ακραία αυτή γωνιά της Καρπασίας, στις απόκρημνες πλαγιές ενός εντυπωσιακού βραχώδους λόφου της τοποθεσίας Κάστρος, ανασκάφηκε μια από τις πιο ιδιαίτερες νεολιθικές κοινότητες, η οποία καταδεικνύει την επιτυχημένη προσαρμογή των κατοίκων της κατά την 7η π.Χ. χιλιετία σε μια παράκτια περιοχή. Η ιδιαίτερη αυτή επιλογή σχετίζεται προφανώς με το ευνοϊκό φυσικό περιβάλλον της, το οποίο μέχρι σήμερα αποτελεί σταθμό χιλιάδων μεταναστευτικών πτηνών, ενώ στον θαλάσσιο κόσμο ανάμεσα στις δέκα βραχονησίδες που βρίσκονται μπροστά από το ακρωτήρι, ζουν ολόχρονα αμέτρητα κοπάδια ποικίλων ψαριών. Σε ένα τέτοιο προνομιούχο, από άποψη διατροφικών πηγών, σημείο δημιουργήθηκε εύλογα ένας οικισμός κυνηγών και ψαράδων κυρίως, αλλά και γεωργοκτηνοτρόφων σε κάποιο βαθμό.
Τα αρχιτεκτονικά κατάλοιπα του μικρού αυτού συνοικισμού ανήκαν σε λιθόκτιστες οικίες σαν αυτές της Χοιροκοιτίας. Τα βασικά γνωρίσματα των κατοικιών ήταν η κυκλική κάτοψη που σχηματιζόταν με πετρόκτιστο θεμέλιο, η ανωδομή από πλιθάρια και η επίπεδη στέγη. Επιπλέον, το δάπεδο δημιουργείτο με πατητό πηλό ενισχυμένο με χαλίκια για καλύτερη στεγανοποίηση από την υγρασία της παρακείμενης θάλασσας. Πάνω σε αυτό ακόμα υπήρχαν κυκλικές εστίες για θέρμανση και φωτισμό του χώρου, αφού τα ανοίγματα στους τοίχους ήταν μικρά για να παρέχουν προστασία από τους ανέμους και έτσι δεν εισερχόταν αρκετός ήλιος, παρότι ο προσανατολισμός του οικισμού ήταν μεσημβρινός. Στο εσωτερικό των οικιών, επάνω στα δάπεδα κατασκευάζονταν επίσης μικροί πάγκοι ως βοηθητικές επιφάνειες για ανάπτυξη ποικίλων δραστηριοτήτων του νοικοκυριού. Κάτω από τα δάπεδα πάντως, καθώς και έξω από τις εισόδους των μικρών αυτών οικιών, διαμορφώνονταν ορθογώνιοι λακκοειδείς τάφοι, όπου θάβονταν οι νεκροί σε συνεσταλμένη στάση συνοδευόμενοι από διάφορα κτερίσματα, τόσο αντικείμενα καθημερινής χρήσης όσο και λίθινα ειδώλια. Ο πραγματικός χαρακτήρας των τελευταίων εξακολουθεί να παραμένει άγνωστος, αν και η λειτουργία τους ως συνοδευτικών αντικειμένων μιας ταφικής διαδικασίας φαίνεται να ρίχνει κάποιο φως στον συμβολικό τους ρόλο και τη σύνδεσή τους με τη μεταφυσική ιδεολογία.

Στην οικοσκευή και τα εργαλεία που βρέθηκαν μέσα στις κατοικίες και στις ταφές, δεν περιλαμβάνονταν εντούτοις καθόλου κεραμικά σκεύη, αφού η εποχή στην οποία ανήκει ο οικισμός είναι της Ακεραμικής περιόδου, πριν δηλαδή την αξιοποίηση του πηλού για την παραγωγή κεραμικών προϊόντων. Εντοπίσθηκαν όμως από την άλλη λίθινα σκεύη όπως αβαθή κύπελα και ταψιά από ανδεσίτη, ένα σκληρό στην κατεργασία αλλά ανθεκτικό στον χρόνο πέτρωμα. Επιπρόσθετα, καταγράφηκαν και άλλα λίθινα αντικείμενα όπως γουδιά και κόπανοι, καθώς και μια σειρά κοκάλινων εργαλείων, βελόνες και είδη ψαρικής. Τέλος, βρέθηκαν λεπίδες μαχαιριών κατασκευασμένες από πυριτόλιθο και οψιανό, ένα σπάνιο υλικό που πηγές εξόρυξής του δεν εντοπίζονται στην Κύπρο, αλλά μόνο στο Αιγαίο και στην Μικρασιατική ενδοχώρα. Αυτό, εκτός όλων των άλλων, υποδηλώνει την ανάπτυξη της ναυσιπλοΐας, με άγνωστα ακόμα σε μας πλωτά μέσα, σε πολύ πρώιμες περιόδους, αλλά και την καλή γνώση της γεωγραφίας και των χαρακτηριστικών της Ανατολικής Μεσογείου, έτσι ώστε να μπορούν να ολοκληρώνονται επιτυχώς τέτοια μακρινά και πολύπλοκα θαλάσσια ταξίδια. Αποκαλύπτεται έτσι μια σύνθετη από κάθε άποψη κοινωνία η οποία, παρότι δεν είχε ακόμα εντελώς προσεγγίσει την τροφοπαραγωγική μορφή οικονομίας που στηρίζεται κυρίως στην γεωργοκτηνοτροφία και δεν είχε κατορθώσει τη δημιουργία κεραμικών αντικειμένων, εντούτοις είχε κατακτήσει ένα ανεπτυγμένο επίπεδο οργάνωσης που επέτρεπε την επιτυχημένη διαβίωση αυτής της νεολιθικής κοινότητας στην Άκρα γη της Καρπασίας.
Σήμερα, δυστυχώς, αυτός ο αρχαιολογικός χώρος έχει καταστραφεί ολοσχερώς από τους Τούρκους που επιχείρησαν να δημιουργήσουν δρόμο πρόσβασης στην κορυφή του λόφου. Εκεί τοποθέτησαν δυο μεγάλες βάσεις από μπετόν και ιστούς με τεράστιες τουρκικές σημαίες θυμίζοντάς μας ότι η βαρβαρότητα που συντελέστηκε το 1974, δεν έχει τέλος.