Τα Φραγκοενετικά υδραγωγεία του Κάβο Γκρέκο

Επρόκειτο για μια σειρά μηχανικά άριστων υπόγειων και υπέργειων κατασκευών, οι οποίες εντυπωσιάζουν ακόμα και σήμερα τόσο ως ενιαίο σύνολο όσο κι αυτόνομα.

Του Άγγελου Σμάγα

Η περιοχή του Κάβο Γκρέκο, δε διαρρέεται από ποτάμια, αλλά από λίγα ρέματα τοπικής σημασίας, τα οποία μάλιστα, κατά το θέρος και σε παρατεταμένες περιόδους ανομβρίας, ξεραίνονται. Εντούτοις, στα υπόγεια κοιλώματα των ασβεστολιθικών εδαφών του εσωκλείεται τεράστια ποσότητα νερού, που αναβλύζει από διάφορες πηγές, οι οποίες αξιοποιήθηκαν την περίοδο των Φραγκοενετικών χρόνων για να δοθεί λύση στο πρόβλημα λειψυδρίας.

Μια πιο ολοκληρωμένη όμως αξιοποίηση του άφθονου νερού για ύδρευση των ανθρώπων και άρδευση των περιβολιών του Κάβο Γκρέκο απαιτούσε την πραγματοποίηση πολυδάπανων έργων διασφάλισης της συνεχούς ροής και απρόσκοπτης μεταφοράς του. Έτσι κατασκευάστηκαν τρία σημαντικά υδραγωγεία με δεξαμενές συγκέντρωσης και αποθήκευσης υδάτων, με υπόγειους, επίγειους και υπέργειους αγωγούς, καθώς και ορύγματα πολλών χιλιομέτρων με λεκάνες για πόση και πότισμα. Πρόκειται για επιμέρους κατασκευές των υδραγωγείων της Παναγιώτισσας, του Άγιου Κωνστάντινου και της Αγίας Νάπας.

Το νερό του υδραγωγείου στην Παναγιώτισσα πηγάζει περίπου 100 μέτρα νοτίως του ομώνυμου ναού και ακολουθώντας μια διαδρομή 20 χιλιομέτρων κατέληγε στη διψασμένη πόλη της Αμμοχώστου. Υποθέτουμε ότι από τότε το νερό της Παναγιώτισσας ήταν εξαιρετικό, γιατί, εκτός του ότι είχε οικοδομηθεί εκκλησία δίπλα του για έλεγχο και ευλογία του πολύτιμου αγαθού, αποφασίστηκε από τους μηχανικούς της εποχής που αξιολόγησαν την ποιότητά του εξετάζοντας τη γεύση, τη διαύγεια και τον ρυθμό ροής του, να γίνει μια μεγάλη δαπάνη για την κατασκευή του. Η αξία της συγκεκριμένης πηγής και του υδραγωγείου της αποδεικνύεται επίσης από το γεγονός ότι σε πολλές περιπτώσεις, επιμέρους τμήματα του σπουδαίου αυτού τεχνικού έργου έδωσαν το όνομά τους σε μικροπεριοχές του Παραλιμνίου όπως Καμαρούδι του Άη Ηλία, Λαγούμια του Αυλακιού, Καμαρούδι της Λαξιάς, Μια Καμάρα, Πέντε Καμάρες κλπ. Επρόκειτο για μια σειρά μηχανικά άριστων υπόγειων και υπέργειων κατασκευών, οι οποίες εντυπωσιάζουν ακόμα και σήμερα τόσο ως ενιαίο σύνολο
όσο κι αυτόνομα. Ειδικά οι «Πέντε Καμάρες» αποτελούν ένα εξαιρετικά σύνθετο κτίσμα που γεφύρωνε τις όχθες μιας πλατιάς κοίτης και το οποίο διαχρονικά έλκυε το ενδιαφέρον των ανθρώπων, γι’ αυτό και υπάρχουν χαραγμένα στις λαξευτές πέτρες των τόξων του διάφορες επιγραφές, ενώ σε μικρή απόσταση σώζεται και η “Παθκιά της Αγίας Μαρίνας”, το αποτύπωμα ενός πέλματος πάνω σε ασβεστοκονίαμα του αγωγού, δίπλα στον ομώνυμο ναό. Δυστυχώς, αν εξαιρέσουμε το συγκεκριμένο τμήμα του υδραγωγείου, που, λόγω του ότι βρίσκεται μέσα στη Νεκρή Ζώνη, διασώζεται σε αρκετά καλή κατάσταση, πολλά από τα υπόλοιπα μέρη του έχουν καταστραφεί εξαιτίας της ανεξέλεγκτης οικοδομικής ανάπτυξης.

Με κατεύθυνση προς την Αμμόχωστο δίπλα από ναό υπήρχε ακόμα ένα σπουδαίο υδραγωγείο, αυτό του Αγίου Κωνστάντινου. Από ένα πηγάδι στην αυλή του μεσαιωνικού ναού ξεκινούσε υπόγεια σήραγγα τριακοσίων μέτρων, σκαμμένη στον φυσικό βράχο και στεγασμένη με πετρόχτιστη οξυκόρυφη οροφή. Η διαδρομή του αγωγού, με βάση ενετικούς χάρτες, φαίνεται να συναντούσε τους Μεσαιωνικούς Οικισμούς Κουμανταντάς και Λαϊνάς, οι οποίοι σήμερα, υπάγονται στην κατεχόμενη περιοχή του Δήμου Δερύνειας. Ο αγωγός χάνεται βέβαια στα τουρκοκρατούμενα εδάφη και δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πλήρως τα δεδομένα του, είναι σίγουρο όμως ότι όταν επιλέχθηκε η βέλτιστη διαδρομή με βάση το ανάγλυφο του εδάφους, θα υπήρξε και η ανάλογη πρόνοια για την προστασία και συντήρησή του με θυρίδες
και φρεάτια που θα καθιστούσαν εφικτή την πρόσβαση στα υπόγεια τμήματά του από όσους ήταν μόνιμα επιφορτισμένοι με τη φροντίδα του για αποφυγή διαρροών, επισκευή ρηγμάτων και αφαίρεση της συσσώρευσης αλάτων.

Το μόνο από τα υδραγωγεία για το οποίο λήφθηκαν μέτρα προφύλαξής του και έγινε συστηματική έρευνα είναι αυτό της Αγίας Νάπας. Αποτελεί ένα τεχνικό έργο που χρονολογείται από την Ρωμαϊκή εποχή και αρχικά εξυπηρετούσε τις ανάγκες υδροδότησης αρχαίου οικισμού, αλλά έλαβε τη μορφή με την οποία το γνωρίζουμε σήμερα στα χρόνια της Φραγκοκρατίας, όταν έγιναν διάφορες παρεμβάσεις ώστε το νερό να καταλήγει στο μεσαιωνικό μοναστήρι. Το νερό πήγαζε από τη «Μάνα του Νερού» κοντά στον ναό του Αγίου Επιφανίου και αφού συγκεντρωνόταν σε μια καμαροσκέπαστη δεξαμενή για να διατηρείται σταθερή η πίεση, «το Σπίτι τους Έλληνες», ακολουθούσε, μέσω μιας διαδρομής δύο χιλιομέτρων, τις ήπιες υψομετρικές διαφορές διαμορφώνοντας με τοίχο ή εκσκαφή τον φυσικό βράχο, έτσι που η όλη πορεία του αγωγού να παραμένει σε κατάλληλη κλίση για την ομαλή ροή του νερού προς τη Μονή. Σε κάποια σημεία του αγωγού μάλιστα παρεμβάλλονται κατασκευές για τον καθαρισμό του νερού με τη μέθοδο της καθίζησης, ενώ υπάρχει και μικρή εκτροπή του σε λεκάνη για πότισμα ζώων και αγρών.

Τα τρία αυτά υδραγωγεία θεωρούνται από τα σπουδαιότερα τεχνικά έργα της Φραγκοενετικής εποχής τα οποία εξακολουθούσαν να χρησιμοποιούνται μέχρι τα νεότερα χρόνια. Εντούτοις δεν θα πρέπει να μας διαφεύγει ότι αρχικά δεν κατασκευάστηκαν για να ξεδιψάσουν οι ηλιοκαμένοι ντόπιοι Κύπριοι και τα ξεροχώραφά τους, αλλά αντανακλούσαν τους σχεδιασμούς της άρχουσας διοικητικής και θρησκευτικής τάξης των Φραγκοενετών που ενδιαφέρονταν μόνο για
την υδροδότηση του αστικού πληθυσμού της Αμμοχώστου και το πότισμα των γόνιμων κτημάτων των Λατίνων μοναχών της Αγίας Νάπας, όσο κι αν σήμερα αποτελούν εμβληματικά μνημεία του νερού για όλους τους κατοίκους της περιοχής του Κάβο Γκρέκο.

Follow Vantagemag on Instagram to see the latest news