Τα αρχαία ναυάγια στον Πρωταρά

Ήμουν στην πρώιμη εφηβεία όταν είχα καταδυθεί στον Κόννο, μετά από μεγάλη θαλασσοταραχή. Θυμάμαι λοιπόν σαν εχθές που βρέθηκα να κολυμπάω πάνω από δεκάδες αμφορείς, οι οποίοι με την ανάδευση των κυμάτων αποκαλύφθηκαν κατακόκκινοι σαν ολάνθιστα τριαντάφυλλα μέσα στην άμμο. Ήταν τα αγγεία ενός καραβιού που τότε ακόμα δεν γνώριζα πότε θα μπορούσε να είχε βυθιστεί. Πολύ αργότερα έμαθα ότι στην ευρύτερη περιοχή του Πρωταρά είχε πραγματοποιηθεί μια επική ναυμαχία για τη διεκδίκηση της Κύπρου, ανάμεσα στους διαδόχους του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Του Άγγελου Σμάγα

Σε αυτήν τη συγκλονιστική αντιπαράθεση του 306 π.Χ. ο Δημήτριος Πολιορκητής, ως γιος του Αντίγονου, με 110 καράβια αντιμετώπισε τα 140 πολεμικά και 200 μεταγωγικά πλοία του Πτολεμαίου. Η νίκη του ήταν θριαμβευτική και οφειλόταν σε μια σειρά πολεμικών μηχανών με μεγαλύτερο βεληνεκές εκτόξευσης βλημάτων, γεγονός που του έδωσε συγκριτικό πλεονέκτημα στην καταβύθιση των αντίπαλων σκαφών, παρά τη μικρότερη ναυτική δύναμή του.

Σε ανάμνηση μάλιστα του λαμπρού θριάμβου του Δημήτριου Πολιορκητή, λέγεται ότι δημιουργήθηκε ένα από τα σπουδαιότερα γλυπτά της αρχαιότητας, η περίφημη Νίκη της Σαμοθράκης. Η συγκεκριμένη Νίκη ακροπατούσε στην πλώρη ενός καραβιού σαλπίζοντας το άγγελμα της επιτυχίας και είχε αφιερωθεί στο πανελλήνιο ιερό της Σαμοθράκης, ενώ σήμερα εκτίθεται ως εξαίρετο αξιοθέατο στο μουσείο του Λούβρου.

Για να ευχαριστήσει τους θεούς για τη μεγαλειώδη νίκη του, ο Δημήτριος είχε επιπρόσθετα αφιερώσει στο τοπικό ιερό του Απόλλωνα κοντά στον χώρο της θαλασσομαχίας, την τριήρη του Αντίγονου με την οποία καταναυμάχησε τα πλοία των στρατηγών του Πτολεμαίου. Δεν είναι λοιπόν παράξενο ότι σε ιερό που ερευνήθηκε στην ευρύτερη περιοχή του Πρωταρά έχει βρεθεί μια επιγραφή ελληνιστικών χρόνων, η οποία επικαλούνταν τον Απόλλωνα ζητώντας του να εξασφαλίσει ευνοϊκές συνθήκες πλεύσης για τους ναυτικούς, αλλά και ότι περισυλλέχθηκαν από εκεί αρκετά μέλη κολοσσιαίων αγαλμάτων. Το συγκεκριμένο ιερό σχετιζόταν με το λιμάνι της αρχαίας Λεύκολλας, για το οποίο αναφέρει ο γεωγράφος Στράβωνας ότι βρισκόταν κάπου ανάμεσα στην Αρσινόη (Αμμόχωστο) και στο ακρωτήριο Πηδάλιο (Κάβο Γκρέκο).

Το λιμάνι θα μπορούσε να χωροθετηθεί σε οποιουσδήποτε ασφαλείς όρμους διαμορφώνονται κατά μήκος της νότιας ακτή του κόλπου της Σαλαμίνας, με πιο πιθανή θέση αυτήν στην Ξισταριά ή στον Κόννο. Η προσπάθεια από την άλλη να συσχετισθεί το λιμάνι Λεύκολλα με κάποια παρακείμενη πόλη είναι ίσως μάταιη, τη στιγμή μάλιστα που δεν περιγράφεται κάτι τέτοιο από τον Στράβωνα. Εντούτοις, δεν αποκλείεται μια σειρά εκτεταμένων συνοικισμών που ιδρύθηκαν κατά τα ελληνιστικά χρόνια στο Θερμνιό, στο Μαντάλι, στην Ξισταριά και στο Πυρκί να σχετίζονται με τον ιστορικό λιμένα. Άλλωστε η πληθώρα ταφικών μνημείων που καταγράφονται στον Κάππαρη, στους Έλληνες, στην Πινιά, στο Μαντάλι, στο Σημάδι του Άη Λια, στη Βυζακιά, καθώς κι αυτό που ανασκάφηκε στον Πρωταρά, δείχνουν πως σε όλη την παράλια έκταση του Παραλιμνίου υπήρχαν πυρήνες μιας διεσπαρμένης κατοίκησης και ότι η ανθρώπινη παρουσία δεν επικεντρωνόταν σε ένα μόνο μέρος.

Η ίδια διασπορά παρατηρείται και σε σχέση με τους καταποντισμένους αμφορείς οι οποίοι, εκτός από το αρχαίο ναυάγιο στον Κόννο, εντοπίζονται σε μεγάλη πυκνότητα και σε άλλα σημεία, όπως στους Πεζουνόσπηλιους, στα Βρυσούδια, στο Λούμα, στην Περνέρα, στις Χάσιες και στα Νησσιά. Κάτι τέτοιο βέβαια είναι φυσιολογικό αν αναλογιστεί μόνο κανείς ότι κάθε τριήρης μετέφερε περίπου 200 άνδρες, οι οποίοι θα χρειάζονταν δοχεία για την αποθήκευση των υγρών και τροφίμων τους. Ακόμα και με τις πιο συντηρητικές εκτιμήσεις λοιπόν, στον βυθό των ακτών του Πρωταρά βρίσκονται διασκορπισμένα χιλιάδες αγγεία μαζί με λίθινες άγκυρες και άλλα κατάλοιπα των πλεούμενων που βούλιαξαν. Άλλωστε η ναυμαχία ανάμεσα στον Δημήτριο Πολιορκητή και τον Πτολεμαίο δεν ήταν η μοναδική που έγινε στην περιοχή.

Είναι γνωστό ότι 150 περίπου χρόνια πριν, τον 5ο αιώνα π.Χ., στη νότια ακτογραμμή της Σαλαμίνας είχε πραγματοποιηθεί μια σύγκρουση ανάμεσα στις θαλάσσιες δυνάμεις των Ελλήνων και των Περσών. Σε αυτήν ο Κίμωνας, γιος του Αθηναίου στρατηγού Μιλτιάδη, κατόρθωσε, αποκλειστικά και μόνο με τον φόβο που προκαλούσε το όνομά του, να προσφέρει τη νίκη στους Έλληνες, παρότι ο ίδιος ήταν ήδη νεκρός. Αν μάλιστα συνεκτιμηθεί η διαχρονική αξία της θαλάσσιας περιοχής του Πρωταρά ως ναυτικού δρόμου στην Ανατολική Μεσόγειο, ειδικά σε εποχές που ο τακτικός ανεφοδιασμός με νερό ήταν απαραίτητος για κάθε σκάφος, γίνεται αντιληπτή η πιθανότητα αντίστοιχης αύξησης του αριθμού των ναυαγίων στον βυθό της. Γι’ αυτόν τον λόγο, όλη η ακτογραμμή του Παραλιμνίου είναι κατάσπαρτη με αρχαία αγγεία, τα οποία είτε ολόκληρα, είτε με τη μορφή θραυσμάτων είναι εύκολο να τα επισημάνει κανείς ακόμα και σε ρηχά νερά, χάρη στη μοναδική διαύγεια της θάλασσας του Πρωταρά.