Ο διαχρονικός ποταμός του Λιοπετριού

Του Άγγελου Σμάγα

Ένας από τους πιο ανόθευτους ακόμα τόπους της ελεύθερης επαρχίας Αμμοχώστου και γι ́ αυτό σπάνιου φυσικού κάλλους, είναι ο Ποταμός του Λιοπετριού. Εκτός όμως της άγριας ομορφιάς του, βασικό χαρακτηριστικό του αποτελεί η διαχρονικά ξεχωριστή ιστορία του.

Ο Ποταμός του Λιοπετριού -ή της Ξυλοφάγου έως το 1960- αποτελούσε μια κοιλάδα που έφτανε μέχρι τη θάλασσα διαμορφωμένη αρχικά από τη ροή του νερού και τροποποιημένη αργότερα με την παρέμβαση του ανθρώπου. Τα πρώτα σημάδια ανθρώπινης παρουσίας στην περιοχή ανιχνεύονται ήδη στην προνεολιθική εποχή και καταγράφονται μέσα από μια σειρά πυριτολιθικών εργαλείων που εντοπίζονται σε κάποια απόσταση από τη θάλασσα στις υψηλότερες βαθμίδες της κοίτης του ποταμού. Φαίνεται ότι το εξαιρετικά θελκτικό περιβάλλον του με την πυκνή άλλοτε χλωρίδα, αποτελούμενη από υψίκορμα ρητινοφόρα δέντρα και την πλούσια πανίδα του, στην οποία συγκαταλέγονται είδη ανύπαρκτα στη Μεγαλόνησο πια, όπως εύσαρκα ελάφια και νάνοι ιπποπόταμοι, αποτέλεσε τον ιδανικό τόπο διαβίωσης των προπαραγωγικών κοινωνιών της Κύπρου. Πολλά μάλιστα απολιθώματα αυτών των ζώων μπορεί να επισημάνει κανείς σε διάφορα σημεία των ασβεστολιθικών πετρωμάτων κυρίως στα δυτικά του Ποταμού, στο ακρωτήριο Πύλα. Εκεί, ένα από τα πιο γνωστά και εντυπωσιακά σπήλαια, αυτό των Αγίων Σαράντα, οφείλει το όνομά του στην πληθώρα των απολιθωμένων οστών μέσα στους βράχους, τα οποία ερμηνεύτηκαν από τους ντόπιους ως σκελετικά λείψανα των συγκεκριμένων Αγίων που κατέφθασαν στην Κύπρο.

Η πρώτη πάντως οργανωμένη κοινότητα που δραστηριοποιήθηκε μόνιμα στην περιοχή πρέπει, με βάση κάποια κεραμικά και νομισματικά ευρήματα, να ανήκει στην ελληνιστική-ρωμαϊκή εποχή. Πρόκειται για μια μάλλον μικρή σε έκταση εγκατάσταση εκατέρωθεν της εκβολής, που αξιοποιούσε τα πλεονεκτήματα του ασφαλούς αγκυροβολίου σε ένα Νησί το οποίο γενικά στερείται φυσικών λιμανιών. Το πιο πιθανό μάλιστα είναι ο Ποταμός να αποτελούσε το επίνειο κάποιας ακμαίας πόλης, όπως αυτή των παρακείμενων Θρόνων, η οποία θα είχε φροντίσει να διαμορφώσει κατάλληλα την ακτή για διευκόλυνση προσάραξης των σκαφών και φορτοεκφόρτωσής τους. Πιθανώς να είχε χαράξει και δρόμους για την ομαλή μεταφορά προϊόντων σαν αυτόν του οποίου οι εντοπισμένες «αντροσχιές» δείχνουν ότι ξεκινώντας από τον Ποταμό, διερχόταν τα Τραχώνια του Καζαωτού στο χωριό Λιοπέτρι και συνεχίζοντας παραπλεύρως της Ασπροβουνιώτισσας κατέληγε στον κόλπο της Αμμοχώστου για να εξυπηρετήσει, ανάλογα με τις καιρικές συνθήκες, τις εμπορικές ανάγκες της περιοχής.

Αρχαίος δρόμος στα Τραχώνια Καζαωτού του Λιοπετριού

Επιπλέον, η συγκεκριμένη πόλη δεν αποκλείεται να είχε οικοδομήσει αξιόλογα κτήρια, ίσως μάλιστα και ιερά, που καταστράφηκαν ολοκληρωτικά με τις Αραβικές επιδρομές τον 6ο -9ο αιώνα μ.Χ. Γι’αυτό κι ο τόπος είναι κατάσπαρτος με ορθογωνισμένους λίθους που αποτέλεσαν το βασικό δομικό υλικό για την ανέγερση σε επόμενες εποχές του Μεσαιωνικού καμαροσκέπαστου ναού του Αγίου Γεωργίου.

Ο εν λόγω ναός απεικονίζεται σε ενετικούς χάρτες, ενώ αναφορά κάνει και ο Οθωμανός ναύαρχος Πιρί Ρέις, ο οποίος το 1550 σημειώνει την ύπαρξη «ξέβαθου λιμανιού» που τα καράβια «ρίχνουν άγκυρα εκεί όπου υπάρχει μια εκκλησία». Αργότερα, το 1625, ο ταξιδιώτης Πιέτρο ντε λα Βάλλε καταγράφει ότι «πέρα από το ακρωτήριο του Αγίου Γεωργίου (ακρωτήριο Πύλα) υπάρχει ένα ρυάκι όπου προσεγγίζουν πολλά καράβια, κυρίως πειρατικά, για να πάρουν πόσιμο νερό». Ίσως γι’αυτό ο αμμώδης βυθός γύρω από την Καραβόπετρα, όπου έδεναν τα πλεούμενα και προμηθεύονταν γλυκό νερό από τη διπλανή πηγή, έκρυβε διάφορα μεταλλικά εξαρτήματα πλοίων, τα οποία ενδεχομένως δέχτηκαν επιθέσεις μέσα στο λιμάνι, όπου και καταποντίστηκαν. Το απομονωμένο αυτό λιμάνι, μακρυά από τα φρουρούμενα αστικά κέντρα είχε επιλέξει για να αναχωρήσει κρυφά το 1760 και ο αρχιεπίσκοπος Παΐσιος με τη συνοδεία του αποσκοπώντας να φτάσει στην Κωνσταντινούπολη για να καταγγείλει την καταπίεση του τούρκου κυβερνήτη, αλλά η πρόθεσή του αποκαλύφθηκε και συνελήφθηκε στον Ποταμό πριν προλάβει να διαφύγει.

Προϊστορικό πυριτολιθικό εργαλείο

Τον επόμενο 19ο αιώνα, ο Ποταμός ξαναπέκτησε τον εμπορικό χαρακτήρα του, αφού εκεί γινόταν εισαγωγή υφασμάτων από τη Μικρά Ασία και άλλες περιοχές της Ανατολής ενώ εξάγονταν προς την Αίγυπτο, τον Λίβανο και τη Συρία μεγάλες ποσότητες φρούτων, μεταξιού και ασβεστόλιθων από το τοπικό λατομείο. Στο συγκεκριμένο μάλιστα λατομείο εργάστηκε με την αρχή της Αγγλοκρατίας το 1878, ως επιστάτης 60 ντόπιων χωρικών μαζί με άλλους 20 ευρωπαίους, ο κορυφαίος ποιητής Αρθούρος Ρεμπώ, ο οποίος γράφει χαρακτηριστικά: «Είμαι επόπτης ενός λατομείου στην έρημο, στην άκρη της θάλασσας. Κατασκευάζουμε ένα κανάλι επίσης. Πρέπει επιπλέον να φορτώσουμε τις πέτρες στα πέντε πλοία και στο ατμόπλοιο της εταιρείας. Υπάρχει ακόμα ένα ασβεστοκάμινο, ένα τουβλάδικο κ.λ.π. Το πιο κοντινό χωριό απέχει μια ώρα με τα πόδια. Το μόνο που υπάρχει εδώ είναι ένα χάος από βράχους, το ποτάμι και η θάλασσα». Αυτό το σκληρό τοπίο έμελλε να συνδεθεί λίγες δεκαετίες αργότερα και με ένα τραγικό περιστατικό. Στη γιορτή του Κατακλυσμού το 1919 πνίγηκαν 25 άτομα όταν, κατά τη διάρκεια θαλάσσιας βόλτας, ανατράπηκε μία από τις ψαρόβαρκες βυθίζοντας τα χωριά Λιοπέτρι, Ξυλοφάγου και Αυγόρου σε βαθιά θλίψη εξαιτίας της μεγαλύτερης ναυτικής τραγωδίας της Κύπρου, η οποία αποδόθηκε δραματικά με μακροσκελή ποιήματα από διάφορους λαϊκούς δημιουργούς. Παρόμοιες ψαρόβαρκες πάντως συνέχισαν να ναυλοχούν στον Ποταμό του Λιοπετριού μέχρι και τις μέρες μας καθιερώνοντάς τον ως ένα από τα σημαντικότερα αλιευτικά καταφύγια. Σήμερα, στην εκβολή του Ποταμού βρίσκονται σε εξέλιξη έργα ανάπλασης για διαμόρφωση μιας πιο σύγχρονης τουριστικής όψης, τα οποία ευχόμαστε να μην στερήσουν το γραφικό αυτό τοπίο από την ιδιαίτερη αύρα της απαράμιλλης γοητείας και της μοναδικής ιστορίας του.

Follow Vantagemag on Instagram to see the latest news