Ναοί της Φραγκοκρατίας στο Λιοπέτρι

Ο Βυζαντινός ναός, κτισμένος με αδρά πελεκημένους πωρόλιθους, είναι μονόχωρος και στεγάζεται με τρούλο και καμάρες, οι οποίες δημιουργούν στην οροφή το σχήμα του Σταυρού.

Του Άγγελου Σμάγα

Όταν ο Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος κατά τη διάρκεια της Γ’ Σταυροφορίας, στο τέλος του 12ου αιώνα, προσάραξε στην Κύπρο και την κυρίεψε, ξεκίνησε η πιο μακραίωνη περίοδος υποταγής της σε ξένους κατακτητές. Αφότου μάλιστα ο Ριχάρδος πούλησε τη Μεγαλόνησο στον Φράγκο βασιλιά Γκυ ντε Λουζινιάν, αυτός ανέλαβε τη θεμελίωση ενός φεουδαρχικού συστήματος, σύμφωνα με το οποίο όλες οι ανώτερες πολιτικές, στρατιωτικές και θρησκευτικές αρμοδιότητες, καθώς και εκτεταμένες περιοχές του νησιού να ανήκουν σε αλλοδαπούς άρχοντες. Οι νέες πολιτικές και κοινωνικοοικονομικές συνθήκες της Φραγκοκρατίας (13ος-15ος αιώνας) είχαν βέβαια αντίκτυπο και στη διαμόρφωση των αντίστοιχων συνθηκών στα Κοκκινοχώρια, τα οποία αποτελούσαν σε μεγάλο βαθμό βασιλικές γαίες, προσωπικό φέουδο των Λουζινιάν.

Ένας από τους οικισμούς εκείνης της εποχής, που αναφέρεται ως βασιλικό χωριό σε έγγραφο της φραγκικής περιόδου, ήταν και το Λιοπέτρι. Παρά το γεγονός όμως ότι το Λιοπέτρι είχε περιέλθει στην προσωπική ιδιοκτησία του εκάστοτε φράγκου βασιλιά της Κύπρου, εντούτοις οι κάτοικοί του δεν φαίνεται να απαρνήθηκαν τις βυζαντινές καταβολές τους. Τη δογματική και πληθυσμιακή συνέχεια με το παρελθόν αποδεικνύουν οι δύο από τους τρεις ναούς του Λιοπετριού, που χρονολογούνται σε εκείνη την εποχή, ενώ στον τρίτο παρουσιάζεται μια ομαλή σύζευξη ορθόδοξων με λατινικά στοιχεία.
Ο παλαιότερος σωζόμενος ναός, ο οποίος εξακολουθεί να αποτελεί την καρδιά του σύγχρονου χωριού, είναι ο ναός της Παναγίας Ελεούσας. Αναγέρθηκε κατά τον 13ο – 14ο αιώνα και είχε το αρχιτεκτονικό σχήμα ενός σταυρού με κοντές κεραίες και τρούλο στο κέντρο. Οι διαδοχικές επεκτάσεις του όμως με νάρθηκα και εξωνάρθηκα τον 16ο και 17ο αιώνα τον διαμόρφωσαν στον αρχιτεκτονικό τύπο του επιμήκους ναού με ένα κλίτος καλυμμένο με δίρριχτη στέγη και τρούλο.

Επιπλέον, μια γενική ανακαίνιση που πραγματοποιήθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα επικάλυψε τις προϋπάρχουσες τοιχογραφίες με σύγχρονες, ενώ έγινε και μια τελευταία προσθήκη εφτακάμαρου ηλιακού στις αρχές του 20ου αιώνα.

Ακόμα ένας ναός της εποχής της φραγκοκρατίας είναι ο Άγιος Γεώργιος ο Τροπαιοφόρος, του 14ου – 15ου αιώνα, που βρίσκεται στον Ποταμό του Λιοπετριού, το σημαντικότερο φυσικό λιμάνι της νότιας ακτογραμμής της Κύπρου. Ο απλός καμαροσκέπαστος ναός του Αγίου Γεωργίου είχε οικοδομηθεί επάνω στα ερείπια πρωτοχριστιανικής βασιλικής, που ήταν μεγαλύτερου μεγέθους από τον υπάρχοντα ναό, αξιοποιώντας αρκετά από τα αρχιτεκτονικά μέλη της. Με το ίδιο μάλιστα όνομα αποτυπώνεται σε μεσαιωνικό χάρτη και ο παράλιος οικισμός στον οποίο ανήκε κατά το παρελθόν.

Στο Λιοπέτρι, εκτός από τους δύο παραπάνω ναούς, που την περίοδο της φραγκοκρατίας ακολουθούν τα προγενέστερα βυζαντινά αρχιτεκτονικά πρότυπα, διασώζεται ακόμη ένας ναός εκείνης της εποχής, ο οποίος όμως εμφανίζει γοτθικές επιδράσεις και δεν αποκλείεται να αποτελούσε αρχικά εκκλησία Λατίνων. Πρόκειται για τον Άγιο Ανδρόνικο του τέλους του 15ου αιώνα, που βρίσκεται σε κεντρική γειτονιά του χωριού και αποτελεί έναν από τους τρεις σημαντικότερους ομώνυμους ναούς στην Κύπρο. Παρά το γεγονός ότι συνεχίζει τον παλαιότερο τύπο του μονόκλιτου ναού με τρούλο, δέχτηκε κάποιες επιδράσεις της δυτικής αρχιτεκτονικής που είναι ευδιάκριτες στην τοιχοδομία, στα τόξα, στη μορφή των περιθύρων και των παραθύρων. Το ίδιο επιβεβαιώνεται και από τις σωζόμενες τοιχογραφίες, οι οποίες συνδυάζουν το ύφος της βυζαντινής τεχνοτροπίας των Παλαιολόγων με αναγεννησιακά εικονογραφικά στοιχεία. Αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει τόσο στις τοιχογραφίες της αψίδας που απεικονίζουν τη Θεοτόκο όρθια ανάμεσα σε αρχαγγέλους και τον Χριστό σε στάση μετωπική να ευλογεί εκατέρωθέν του αρχιερείς, όσο και σε άλλες επιφάνειες όπου διατηρούνται η Ανάληψη του Χριστού, η Θεοτόκος Ελεούσα καθώς και η Αγία Αθανασία. Οι δυτικές επιρροές γίνονται μάλιστα σαφέστερες στις εικονιζόμενες μορφές των δωρητών του ναού, ενός άνδρα και δύο γυναικών, που η ενδυμασία τους χαρακτήριζε άρχοντες στο τέλος του 15ου αιώνα και οι οποίοι φαίνεται ότι αποτελούσαν διακεκριμένα μέλη του φεουδαρχικού συστήματος της Κύπρου την περίοδο της φραγκοενετικής κυριαρχίας.

Η παρουσία, εντούτοις, στο Λιοπέτρι εκπροσώπων της άρχουσας τάξης των ξένων κυρίαρχων της Κύπρου δεν στάθηκε ικανή να αλλάξει τα πιστεύω των ντόπιων, οι οποίοι θρήσκευαν σύμφωνα με τα πατροπαράδοτα ήθη. Αυτό μαρτυρείται τόσο από την ύπαρξη των κατανυκτικών βυζαντινότροπων ναών της Παναγίας Ελεούσας και του Αγίου Γεωργίου όσο και του Αγίου Ανδρονίκου, ακόμα κι αν αυτός διέθετε μεικτά ορθόδοξα και λατινικά αρχιτεκτονικά στοιχεία, καθιστώντας έτσι το Λιοπέτρι χαρακτηριστικό δείγμα της τάσης των κυπρίων πιστών στα Κοκκινοχώρια την εποχή της Φραγκοκρατίας.