Μνημεία της Ε.Ο.Κ.Α. στην ελεύθερη επαρχία Αμμοχώστου

Ο πρώτος νεκρός της Ε.Ο.Κ.Α., καθώς και ένα κορυφαίο γεγονός εθελούσιας θυσίας τεσσάρων παλικαριών για την πατρίδα, σχετίζονται με την ελεύθερη επαρχία Αμμοχώστου. Δεν ήταν όμως οι μόνοι από την περιοχή μας που το 1955-1959 έπεσαν υπέρ πατρίδος, ούτε τα μοναδικά περιστατικά αυταπάρνησης.

Του Άγγελου Σμάγα

Το σύνολο σχεδόν των κατοίκων στα Κοκκινοχώρια συμμετείχε στον αντιαποικιακό αγώνα με πλήθος ηρωικών ενεργειών. Για να διατηρηθεί λοιπόν η ιστορική μνήμη της καθοριστικής συμβολής του τόπου στον ένοπλο Αγώνα, καθώς και ο ένδοξος και συλλογικός χαρακτήρας του, φιλοτεχνήθηκαν μνημεία τόσο σε επίπεδο απλών προτομών και ανδριάντων, όσο και πιο σύνθετων κατασκευών που συνδυάζουν αρμονικά τα στοιχεία της σύγχρονης τέχνης και αρχιτεκτονικής.

Αναλυτικότερα, ένα τέτοιο σύνθετο μνημείο, που αποτελεί υπόμνηση συγκεκριμένου γεγονότος και εξυπηρετεί την ανάγκη δημιουργίας αυτοσυνείδησης στον χώρο, είναι το Μνημείο Ηρώων Ε.Ο.Κ.Α. 1955-59 στην Αυγόρου, το οποίο ανεγέρθηκε στον τόπο θυσίας του πρώτου πεσόντα. Εκεί, εισερχόμενος κανείς από ελληνοπρεπή προπύλαια και διαβαίνοντας έναν υποβλητικό διάδρομο ανάμεσα σε κυπαρίσσια και μαρμάρινες στήλες, φτάνει σε πλακόστρωτο χώρο που ορίζεται από μεταλλικές ενεπίγραφες πλάκες, οι οποίες τον οδηγούν στο κυρίως μνημείο με τις 108 μορφές ηρωομαρτύρων της Ε.Ο.Κ.Α. Δίπλα έχει ανεγερθεί παρεκκλήσι παραπέμποντας στο αδιαίρετο της έννοιας πατρίδα και θρησκεία, ενώ υπάρχουν και ξύλινες κολόνες ηλεκτροφόρων καλωδίων που υπενθυμίζουν τον τρόπο θανάτου του Λιοπετρίτη Μόδεστου Παντελή.

Ένας εξέχων μνημειακός χώρος είναι αυτός του Αχυρώνα Λιοπετριού, ο οποίος έχει συντηρηθεί και αναπλασθεί με την πέριξ αυλή του για να διαιωνίζει το μεγαλείο αυτοθυσίας των τεσσάρων μαρτύρων: Ανδρέα Κάρυου από Αυγόρου, Χρίστου Σαμάρα από Λιοπέτρι, Φώτη Πίττα από Φρέναρος και Ηλία Παπακυριακού από Λυθράγκωμη Αμμοχώστου. Ο ταπεινός αχυρώνας, στον οποίο πραγματοποιήθηκε μια από τις πιο επικές μάχες της Ε.Ο.Κ.Α., λειτουργεί ως εκθεσιακός χώρος με κείμενα και φωτογραφικό υλικό για τη ζωή και την άνανδρη εκτέλεση των τεσσάρων ηρώων που έπεσαν αιμόφυρτοι από τα αγγλικά πυρά, ενώ στην αυλή έχουν ανεγερθεί οι επιβλητικοί μπρούτζινοι ανδριάντες τους καθώς και εντυπωσιακό μεταλλικό έλασμα που παραπέμπει σε κυματιστή σημαία.

Στο διπλανό χωριό της Σωτήρας λειτουργεί το Μουσείο Αγώνος Ε.Ο.Κ.Α., το οποίο κατασκευάστηκε έτσι ώστε η μορφή του, ειδικά η καμπύλη λαμαρινένια στέγη, να παραπέμπει στα κρατητήρια των Βρετανών. Παρουσιάζει πλούσια φωτογραφική τεκμηρίωση γεγονότων και προσώπων της Ε.Ο.Κ.Α. καθώς και αντικείμενα που σχετίζονται με τη δράση της στην περιοχή. Ανάμεσα στα εκθέματα ξεχωρίζει το αυτοκίνητο με το οποίο δραπέτευσαν από τα Κρατητήρια Πύλας οι Φώτης Πίττας και Ανδρέας Κάρυος μαζί με συναγωνιστές τους. Ακόμα, ως μικρό μουσείο λειτουργεί χώρος σε ιδιωτική οικία στο Φρέναρος, όπου εκτίθενται προσωπικά αντικείμενα του ήρωα δάσκαλου Φώτη Πίττα από τη σχολική του δραστηριότητα και την επαναστατική του δράση, ενώ τόπος προσκυνήματος είναι και το υπνοδωμάτιο στο σπίτι του πρωτομάρτυρα της ΕΟΚΑ Μόδεστου Παντελή στο Λιοπέτρι.

Στα όρια Σωτήρας και Αγίας Νάπας, σε κρησφύγετο που υπήρχε στο υπόγειο του εξωκλησιού του Αγίου Νίκανδρου, λειτουργεί ακόμη ένα μικρό μουσείο, όπου, μέσα από προσωπικές μαρτυρίες, ενημερώνεται κανείς για πτυχές του εθνικοαπελευθερωτικού Αγώνα, ενώ ένα αφανές μνημείο στην ύπαιθρο της Αυγόρου αποτελεί και το αναστηλωμένο κρησφύγετο στο περιβόλι της ηρωίδας Λουκίας Παπαγεωργίου – Λαουτάρη που δολοφονήθηκε μαζί με τον συγχωριανό της Παναγιώτη Ζαχαρία από τους Άγγλους, όταν οι τελευταίοι πυροβόλησαν το άοπλο πλήθος.

Όσον αφορά τα ηρώα αγωνιστών της Ε.Ο.Κ.Α., αυτό που περισσότερο εντυπωσιάζει, τόσο λόγω της καλλιτεχνικής σύλληψης όσο και λόγω του αριθμού των προσώπων στα οποία αφιερώνεται, είναι το μνημείο της Ελευθερίας στην Αυγόρου. Εκεί, σε σταυρόσχημη μαρμάρινη στήλη, όπου στέκει χάλκινη Ελευθερία, απεικονίζονται ανάγλυφες μεταλλικές μορφές πεσόντων, εκ των οποίων οι μισές αφορούν τους προαναφερθέντες Αυγορίτες νεκρούς, αλλά και τον αδερφό του ήρωα του Αχυρώνα Γεώργιο Κάρυο, που τον πυροβόλησαν ως αντάρτη οι Εγγλέζοι στον Αστρομερίτη.

Ένα μνημείο αφιερωμένο στον δάσκαλο Φώτη Πίττα βρίσκεται στο ομώνυμο Δημοτικό Σχολείο στο Δασάκι Άχνας όπου, πίσω από την μπρούτζινη προτομή του ήρωα και ένα μελανοδοχείο με φτερό που παραπέμπουν στην ιδιότητά του, υπάρχουν γραμμένοι σε μεγάλο βιβλίο δικοί του στίχοι. Μπρούτζινος ανδριάντας του Φώτη Πίττα προβάλλει και στην είσοδο του Λυκείου Κοκκινοχωρίων, που φέρει το όνομά του, στο Φρέναρος, ενώ μαρμάρινη προτομή του, από τις πρώτες της νεοσύστατης Κυπριακής Δημοκρατίας, στέκει στο κέντρο του χωριού.

Μεταλλικός είναι και ο ανδριάντας του Μόδεστου Παντελή που ορθώνεται στο Λιοπέτρι, ενώ μαρμάρινες είναι οι προτομές των ηρώων της Ε.Ο.Κ.Α., του Δημητράκη Χριστοδούλου από τη Δερύνεια που στέκει στο κέντρο της και του 17χρονου μαθητή Λουκά Λουκά από την Αγία Νάπα που βρίσκεται έξω από το μεσαιωνικό μοναστήρι της, εκ των οποίων ο πρώτος σκοτώθηκε σε συμπλοκή με Βρετανούς στην Ποταμίτισσα και ο δεύτερος ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου. Τέλος, ακόμα μια προτομή μαθητή ήρωα της Αμμοχώστου, του Πετράκη Γιάλουρου με καταγωγή από το Ριζοκάρπασο, εκτίθεται στο Παραλίμνι, στην είσοδο του Λυκείου, ενώ στην πλατεία βρίσκεται ηρώο αφιερωμένο στους δεκάδες Παραλιμνίτες αγωνιστές, που πύκνωσαν τις τάξεις της Ε.Ο.Κ.Α. Μέσα από τις παραπάνω γλυπτές αποδώσεις και τους σύνθετους μνημειακούς χώρους προβάλλεται το παρόν που έδωσε σύσσωμη η Ελεύθερη Επαρχία Αμμοχώστου στο κάλεσμα της ιστορίας κατά τον εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα 1955-1959, ο οποίος με τον χαρακτήρα της ηρωικής θυσίας και του μαρτυρίου σημάδεψε ανεξίτηλα τη συλλογική μνήμη.

Follow Vantagemag on Instagram to see the latest news