Η αρχαία νεκρόπολη στον Μακρόνησο

Λίγα είναι τα μέρη της ελεύθερης επαρχίας Αμμοχώστου που μου δίνουν την αίσθηση ότι η σφριγηλή ζωή βρίσκεται σε τόσο στενή συνάφεια με τον αήττητο θάνατο όσο στον Μακρόνησο. Δίπλα σε μια από τις πιο κοσμοσύχναστες αμμουδιές της Αγίας Νάπας, όπου χιλιάδες λουόμενοι απολαμβάνουν τα θέλγητρα της κρυστάλλινης θάλασσας, εντοπίζεται μια αρχαία νεκρόπολη.

Του Άγγελου Σμάγα

Στο βραχώδες ακρωτήρι Μακρόνησος, το οποίο, όπως και το όνομά του προδίδει, θα ήταν κάποτε νησίδα, διεξήχθησαν ανασκαφές που έφεραν στο φως δεκαεννέα λαξευτούς θαλαμοειδείς τάφους των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων. Στους υπόγειους, σκαμμένους στην ασβεστόπετρα, θαλάμους, οδηγεί κλιμακωτός διάδρομος που καταλήγει σε ορθογώνιο άνοιγμα. Πίσω από τον κατεργασμένο ογκόλιθο που έφραζε την είσοδο, διαμορφωνόταν ένας σταυρόσχημος χώρος με τρεις συνήθως πάγκους όπου, μέσα σε πήλινες σαρκοφάγους καλυμμένες με πλάκες, εναπόθεταν τους νεκρούς. Τα ταφικά έθιμα που χρησιμοποιούνταν περιλάμβαναν προσφορές σε πυρά, οι οποίες πραγματοποιούνταν μετά την ταφή και σχετίζονταν με το ελληνικό έθιμο της πανσπερμίας, αντίστοιχο με εκείνο και άλλων νεκροπόλεων της Κύπρου, όπως της Σαλαμίνας και της Πάφου. Σύμφωνα με αυτό, οι ζωντανοί πρόσφεραν σπόρους δημητριακών και καρπούς στη μνήμη των νεκρών, κάτι αντίστοιχο δηλαδή με τα σημερινά κόλλυβα. Η δε ταφική αρχιτεκτονική ενδεχομένως να επηρεάστηκε από τη Μακεδονία, καθώς έπεται χρονικά της εκστρατείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου και της έλευσής του στην Κύπρο.

Τα κτερίσματα που συνόδευαν τους νεκρούς είχαν αποτελέσει στόχο αρχαιοκαπηλικής δράσης μέχρι και τα τέλη του 19ου αιώνα, έτσι ελάχιστα είναι τα αντικείμενα που εντοπίστηκαν κατά την έρευνα. Από τα θραύσματά τους όμως στον χώρο αποκαλύπτεται το ευρύ φάσμα των εμπορικών σχέσεων με όλη την Ανατολική Μεσόγειο. Επιπρόσθετα, ίσως υποδηλώνεται μια ταξική διάρθρωση της κοινωνίας, καθώς κάποιες από τις σαρκοφάγους ήταν ντόπιες ενώ άλλες είχαν εισαχθεί. Οπωσδήποτε όμως επρόκειτο για ταφικά μνημεία που στο σύνολό τους ανήκαν στα ανώτερα εισοδηματικά στρώματα, καθώς ήταν ιδιαίτερα δαπανηρή η κατασκευή τους, η οποία μάλιστα συνοδευόταν από σπάταλες ταφικές πρακτικές.

Αυτός ο κοσμοπολιτισμός και η οικονομική άνεση δεν φαντάζουν παράδοξα, αφού η περιοχή είχε όλες τις προϋποθέσεις για να γνωρίσει ιδιαίτερη άνθηση. Παραπλησίως
της νεκρόπολης, στην τοποθεσία με την παραφθαρμένη ονομασία Τόρνοι, υπήρχε η ομώνυμη πόλη Θρόνοι, η οποία διέθετε σημαντικές παραγωγικές εκτάσεις και πρόσβαση σε ποικιλία μικροπεριβάλλοντα προς εκμετάλλευση, γεγονός που επέτρεπε την απρόσκοπτη ανάπτυξή της.

Η ευμάρεια της πόλης οφειλόταν σε μεγάλο βαθμό και στη γειτνίαση με τη θάλασσα, της οποίας ο ρόλος είχε αναβαθμιστεί ως αποτέλεσμα της αυξημένης σημασίας του εξωτερικού εμπορίου. Ίδιαίτερα μάλιστα μέσα στις συνθήκες γαλήνης και ευημερίας, τις οποίες διαμόρφωσαν τα ελληνιστικά βασίλεια και η μετέπειτα «ρωμαϊκή ειρήνη», οι Θρόνοι, που αποτυπώνονται και από τον αρχαίο χαρτογράφο Πτολεμαίο, διασφάλισαν τη συνέχιση της προόδου τους. Τον πλούτο του οικισμού αποδεικνύουν τα άφθονα οικοδομικά λείψανα εκείνων των εποχών, τα λουτρά, οι επιμελημένες τοιχοποιίες και τα πολυτελή δάπεδα, οι μεγάλες σιταποθήκες που είναι σκαμμένες στον βράχο, καθώς και οι εντυπωσιακοί τάφοι.

Η οικονομική ζωτικότητα πιστοποιείται και από το γεγονός ότι η πόλη των Θρόνων αποτελούσε, σύμφωνα με επιγραφή του 3ου αιώνα π.Χ. στο μαντείο των Δελφών, μια από τις οκτώ κυπριακές Θεωροδόκους πόλεις. Αυτές είχαν την υποχρέωση να φιλοξενούν ιερούς πρεσβευτές πριν τη διοργάνωση πανελληνίων αγώνων και εορτών παρέχοντας άνετα καταλύματα, εκλεκτά εδέσματα και πλουσιοπάροχα δώρα στους απεσταλμένους παρατηρητές. Οι ειδικοί προσκεκλημένοι από τις πόλεις της κυρίως Ελλάδας θα αισθάνονταν αρκετά οικεία στην περιοχή καθώς θα μπορούσαν, σύμφωνα με τα καθήκοντα της τιμητικής τους θέσης, να πραγματοποιήσουν θυσίες στους πανελλήνιους θεούς όπως την Αθηνά, το όνομα της οποίας επικαλούνταν επιγραφή από τους Θρόνους. Σε μικρή άλλωστε απόσταση, πάνω σε «υψηλό, τραχύ, τραπεζοειδή λόφο», βρισκόταν και το ιερό της Αφροδίτης του ακρωτηρίου Πηδάλιον, του σημερινού Κάβο Γκρέκο, που είχε ιδιαίτερη θρησκευτική βαρύτητα σε όλη την Ανατολική Μεσόγειο, το οποίο και καταγράφει ο αρχαίος γεωγράφος Στράβωνας.

Ο ίδιος σημειώνει και το πόλισμα Θρόνοι ως τον μόνο αξιομνημόνευτο οικισμό από τη Σαλαμίνα ως το Κίτιο, λόγω προφανώς και της κομβικής του θέσης στους θαλάσσιους δρόμους. Είναι πράγματι πολύ πιθανό η ευρύτερη περιοχή και ειδικά το διπλό λιμάνι στον Μακρόνησο, κατάλληλο για προστασία από όλους τους ανέμους, να διαδραμάτιζε έναν εξέχοντα ρόλο ως ναυτικός σταθμός,
όπου άραζαν τα ανεμοδαρμένα καράβια τους τυχοδιώκτες Φοίνικες και τολμηροί Έλληνες θαλασσοπόροι. Αυτούς φαίνεται να αφορούσε και το αγροτικό ιερό με τα ελληνικής κλασικής τέχνης γλυπτά, που ανασκάφηκε σε απόσταση λίγων μέτρων από τη νεκρόπολη. Εκεί μπορούσαν, αγκυροβολώντας οι Έλληνες ναυτικοί, να προσεύχονται για την ασφάλεια των ταξιδιών
τους πριν αρμενίσουν με τα γοργοτάξιδα σκαριά τους στην ακαταμάχητη Μεσόγειο. Είναι η ίδια θάλασσα που εξακολουθεί και σήμερα να σαγηνεύει με τα θέλγητρά της τους παραθεριστές, οι οποίοι κατακλύζουν παραλίες της σαν αυτήν στον Μακρόνησο.