URBAN.CULTURE.MAGAZINE

Η κυπριακή διάλεκτος – του Νικόλα Ζουβάνη

Η κυπριακή διάλεκτος – του Νικόλα Ζουβάνη

Η αρχαιότερη και μόνη ζωντανή ελληνική διάλεκτος με τις τεράστιες ξένες επιρροές.

Η κυπριακή διάλεκτος αποτελεί στη σύγχρονη εποχή τη μοναδική πραγματικά ζωντανή ελληνική διάλεκτο, η οποία είναι μητροδίδακτη και παραγωγική στο νησί της Κύπρου, ακολουθούμενη από τα ποντιακάκρητικά και άλλες διαλέκτους.

Πώς δημιουργήθηκε η κυπριακή διάλεκτος;

Όλα ξεκίνησαν όταν οι Μυκηναίοι έμποροι μετοίκησαν στην Κύπρο (1400 π.Χ.), μιλώντας την αρκαδοκυπριακή διάλεκτο (μια από τις αρχαιότερες ελληνικές διαλέκτους), χρησιμοποιούσαν συλλαβικό αλφάβητο, που ανταποκρινόταν στις ανάγκες της γλώσσας τους. Ένα από τα προβλήματα της συνύπαρξης Μυκηναίων και Ετεοκυπρίων ήταν ότι οι δεύτεροι χρησιμοποιούσαν το κυπριακό συλλαβάριο, το οποίο απέδιδε μεν τη γλώσσα τους, αλλά δεν ανταποκρινόταν στις ανάγκες της ελληνικής γλώσσας.

Το ελληνικό αλφάβητο εισήχθη στην Κύπρο γύρω στα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ, από το βασιλιά της Σαλαμίνας, Ευαγόρα Α´, και χρησιμοποιούταν – παράλληλα με το κυπριακό – μέχρι και το 50 π.Χ. Τη συγκεκριμένη χρονολογία καθιερώθηκε η αλεξανδρινή κοινή, όπως και σε όλους τους χώρους που κατοικούσαν Έλληνες. Έτσι μπορούμε να πούμε ότι στην εποχή λίγο πριν και λίγο μετά την αρχική διάδοση του χριστιανισμού όλοι όσοι μιλούσαν Ελληνικά, τα μιλούσαν χωρίς διαλεκτικές ιδιομορφίες, εξ ου και ο χαρακτηρισμός «κοινή». Σταδιακά, όμως, λόγω του ότι η Κύπρος βρισκόταν κάπως μακριά από τον κυρίως ελληνικό κορμό, δημιουργήθηκαν κάποιες διαλεκτικές διαφορές, γεγονός που υφίσταται σε κάθε γλώσσα και κάθε περιοχή, σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό.

Πού εμφανίστηκε για πρώτη φορά;

Η πραγματική κυπριακή διάλεκτος διαφαίνεται για πρώτη φορά στα δημοτικά τραγούδια (Το Τραούιν του Διγενή, Η Αροδαφνούσα, Ο Πραματευτής, Η Τριανταφυλλένη, η Πέρτικα, κτλ), τα οποία δεν είναι γνωστό ποιος ή ποιοι τα εμπνεύστηκαν, ούτε πότε ακριβώς συντέθηκαν: υπολογίζεται ότι αποκρυσταλλώθηκαν από τα μέσα της Βυζαντινής περιόδου μέχρι τα τέλη της Βενετοκρατίας.

Αξιόλογος και αξιοπρόσεκτος ποιητής είναι ο Βασίλης Μιχαηλίδης (1849-1917), που χαρακτηρίστηκε ως ο εθνικός ποιητής της Κύπρου, ο οποίος χρησιμοποιεί την κυπριακή διάλεκτο στα ποιήματά του, γράφοντας ταυτόχρονα στη δημοτική και στην καθαρεύουσα. Τα γνωστότερά του έργα είναι η «9η Ιουλίου», η «Χιώτισσα» και η «Ανεράδα». Άλλος ένας ποιητής της Κύπρου είναι ο Δημήτρης Λιπέρτης (1866-1937). Μέχρι το 1911 έγραφε ποιήματα στη δημοτική και την καθαρεύουσα, ενώ από το 1911 και μετά στράφηκε οριστικά προς την κυπριακή διάλεκτο. Υπάρχουν βέβαια και άλλοι ποιητές και πεζογράφοι που χρησιμοποιούν την κυπριακή διάλεκτο, όπως ο Γιάννης Σταυρινός-Οικονομίδης (1894-1997), ο Χριστόφορος Θ. Παλέσιης (1871-1949), ο Χαράλαμπος Μ. Αζίνος (1905-1979) και ο Παύλος Λιασίδης (1901-1985).

Η ιδιομορφία της διαλέκτου και οι ξένες επιρροές

Η κυπριακή διάλεκτος είναι ουσιαστικά η αρχαιότερη ελληνική διάλεκτος που έχει επιζήσει στο σύγχρονο κόσμο που επικρατεί η Νέα Ελληνική γλώσσα. Όσον αφορά τη διατήρηση ή όχι όλων των φωνηέντων, η κυπριακή θεωρείται νότια διάλεκτος. Κάτι που δεν συμβαίνει σε καμία άλλη βόρεια ή νότια διάλεκτο, έχει διατηρήσει την προφορά των διπλών συμφώνων της αρχαίας ελληνικής, συνήθως στο ληκτικό τέρμα -ννω των ρημάτων  (άλ-λος, άμ-μος, βράσ-σω, αλ-λάσ-σω – σήμ-μερα, ποτ-τέ, , γκρεμ-μός, πίν-νω) ή μεταξύ λέξεων (απ-πέξω, ταμ μάθκια). Έτσι, μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι η κυπριακή διάλεκτος είναι μια πολυδύναμη και πολυδιάστατη διάλεκτος που μπορεί να σταθεί δίπλα από τη Νέα Ελληνική, όπως η διάλεκτος του Quebec δίπλα από τη γαλλική.

Άλλος ένας λόγος για την ιδιομορφία της κυπριακής διαλέκτου είναι οι πάμπολλες ξένες προσμίξεις με τις αραβικές επιδρομές (7ος – 9ος αιώνας), τη Φραγκοκρατία (1191-1458), την Ενετοκρατία (1458-1570), την Τουρκοκρατία (1570-1878), την Αγγλοκρατία (1878-1959) και με τις διάφορες εσωτερικές επιδράσεις από τις διάφορες εθνότητες που ζούσαν και ζουν στην Κύπρο (Αιγύπτιοι, Άραβες, Αρμένιοι, Λατίνοι & Μαρωνίτες, Τσιγγάνοι). Η κυπριακή διάλεκτος είναι η μόνη ελληνική διάλεκτος που έχει δεχθεί επιδράσεις από τη γαλλική, όπως επίσης είναι η μόνη ελληνική διάλεκτος που δεν έχει πάρει λέξεις από τα αλβανικά ή τις σλαβικές γλώσσες.

Μερικά λεξιλογικά χαρακτηριστικά και «δάνεια» από άλλες γλώσσες είναι τα εξής:

  • Αγγλικά δάνεια: τάσπι (<dust bin)
  • Τουρκικά δάνεια: τσ̆ακμάτžιν «αναπτήρας» (<çakmak), ζέφκιν «διασκέδαση» (<zevk), ζαττίν «έτσι κι αλλιώς» (<zatî), καΐσ̌ιν «παγίδα» (<kayış), σικκιρτισμένος (<sıkıldım), ππάλα «μπαλτάς» (<pala).
  • Ιταλικά και Βενετικά δάνεια: φκιόρον «λουλούδι» (<fiore), , κάστϊον «βάσανο» (<castigo), κουρτέλ-λα «μαχαίρι» (< coltella), δισπιρκώ (<disperare), φουντάνα «βρύση» (<fondana).
  • Αραβικά δάνεια: παττίχα «καρπούζι» (<pattikh)
  • Παλαιά Γαλλικά δάνεια: Λέξεις της παλαιάς γαλλικής και των διαλέκτων της εισήλθαν μεταξύ του 12ου και του 14ου αιώνα, καθιστώντας την κυπριακή διάλεκτο μοναδική από αυτή την άποψη στον ελληνόφωνο κόσμο: τσαέρα «καρέκλα» (<παλ. γαλλ. chaiere), βλαντζίν «συκώτι» (<παλ. γαλλ. flanc), κουμανταρία «γλυκό κρασί της Κύπρου» (<παλ. γαλλ. vin de commanderie «κρασί του τάγματος Commanderie των Ιωαννιτών ιπποτών»), πρότσα (<broche), «σάβανο» (< παλ. γαλλ. mise à mort).
  • Αρχαϊσμοί:άφτω «ανάβω» (<άπτω), φτείρα «ψείρα» (<αρχ. φθείρ, -ρός), šοίρος (<χοίρος), ποζέγνω (<αρχ. ἀποζεύγνυμι), καμμώ «κλείνω τα μάτια» (<αρχ. καμμύω).
  • Ιδιωματισμοί: χαρτωμένος «αρραβωνιασμένος» (από το χαρτί του προικοσύμφωνου), θαρκούμαι «νομίζω» (<θαρρούμαι), στρούθος «σπουργίτης», κούκ-κουρον «παξιμάδι» (υποκορ. του κόκκος), μιτά μου «μαζί μου».

Τα κυπριακά ιδιώματα

Αν και υπάρχουν συνολικά 18 ιδιώματα της κυπριακής διαλέκτου, τα επικρατέστερα σήμερα είναι αυτά της Πάφου, της Μόρφου, της Λεμεσού, των Κοκκινοχωρίων, το ορεινό και της Λευκωσίας, με μικρές διαφορές μεταξύ τους. Αν εξαιρέσουμε το ιδίωμα της Μόρφου (υπερβολικό κράτημα της φωνής), της Πάφου (βαρετή, ελλειπτική προφορά) και των βουνών (πολύ γρήγορη ομιλία). Σήμερα, ο περισσότερος κόσμος έχει αλλοιώσει την εγγενή προφορά του, ακριβώς λόγω της επίδρασης της κοινής νεοελληνικής από τα διάφορα μέσα εκπαίδευσης και επικοινωνίας. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η κυπριακή είναι η μόνη ζωντανή ελληνική διάλεκτος, αν εξαιρέσουμε τη νοτιοϊταλική, που φθίνει, αν και έχουν ληφθεί νομικά μέτρα για τη διατήρησή της, την ποντιακή, που έχει γίνει κράμα ελληνικών, ρωσικών και τουρκικών και τη βορειοελλαδική-μακεδονοβλαχική, που η διαφορά της από την κοινή νεοελληνική συνίσταται στην προφορά του λ και την αποβολή μερικών φωνηέντων:  το πλι πέτσε (το πουλί πέτασε).

Χαρακτηριστικά της προφοράς και οι ελλείψεις του ελληνικού αλφαβήτου

Ακριβώς λόγω του ότι η κυπριακή διάλεκτος προέρχεται απ’ ευθείας από την αρχαία ελληνική (έτσι, είναι και η αρχαιότερη ελληνική διάλεκτος), με εξαίρεση μερικά θέματα προφοράς και λέξεων σε αρκετά σημεία είναι κοινή με τη νεοελληνική γλώσσα, σε αντίθεση με όλες τις άλλες διαλέκτους. Άλλο ένα κατάλοιπο της αρχαίας ελληνικής είναι η διατήρηση των αρχαίων ρηματικών καταλήξεων -μεθαν, -ομεν, -ουσιν και –ασιν (κλώθουσιν, φεύκουσιν, αναστενάξασιν, εχαθήκασιν).

Άλλο ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της κυπριακής διαλέκτου είναι η χρήση των ήχων dj (για απόδοση του διαλεκτικού κ), sh (για απόδοση του διαλεκτικού σ), zh (για απόδοση του διαλεκτικού ζ) και ksh (για απόδοση του διαλεκτικού ξ). Σ’ αυτό το σημείο αξίζει να αναφερθεί ότι το ελληνικό αλφάβητο υστερεί σε απόδοση των φθόγγων αυτών, έτσι οι Κύπριοι έχουν προσθέσει σημαδάκια πάνω από τα κ, σ, ζ και ξ για να αποδώσουν τους φθόγγους αυτούς. Το γεγονός αυτό έχει αμφισβητηθεί από τον Πρόεδρο της Επιτροπής για την Τυποποίηση των Τοπωνυμίων της Κύπρου, κο Μενέλαο Χριστοδούλου, ο οποίος δεν αποδέχεται τα διπλά σύμφωνα και έχει προτείνει δικές του «κοινές ελληνικές» αποδόσεις των τοπωνυμίων, όπως Λακκιά (αντί Λατσιά), Αγλαγγιά (αντί Αγλαντζιά) και Άσκεια (αντί Άσσια). Το γεγονός βέβαια αυτό έχει καταδικαστεί από τον κυπριακό λαό, αλλά το πρόβλημα παραμένει: Πώς θα αποδώσουμε την κυπριακή διάλεκτο, χρησιμοποιώντας έστω και λατινικά γράμματα, στα σημεία που το ελληνικό αλφάβητο υστερεί; 

Η διατήρηση της κυπριακής διαλέκτου, όπως και οποιασδήποτε διαλέκτου, είναι ηθική υποχρέωση των ομιλητών της. Η χρήση της θα πρέπει να γίνεται με σύνεση και σοφία, για να μπορούμε ως Κύπριοι να διακρίνουμε το τι ανήκει στη διάλεκτο και τι στη Νέα Ελληνική, αλλά και να μας επιτρέψει να μπορούμε να ανανεώνουμε το λεξιλόγιό μας όσο το δυνατό. Εκτιμήστε, διαδώστε και διασώστε την κυπριακή διάλεκτο!

Νικόλας Ζουβάνης είναι φοιτητής Διαπολιτισμικής Επικοινωνίας, Μετάφρασης & Διερμηνείας.