URBAN.CULTURE.MAGAZINE

Turk: Το δαιμονισμένο σκάκι!

Του Χρίστου Κυριάκου

Turk: Το δαιμονισμένο σκάκι!

Το 1770 έκανε την εµφάνισή του στο παλάτι µε µια περίεργη µηχανή σκακιού, που όπως είπε στο κοινό που τον παρακολουθούσε, παίζει αυτόµατα, χωρίς ανθρώπινη βοήθεια.
Η έµπνευση για τη δηµιουργία του θρυλικού “Turk”, γεννήθηκε στο παλάτι Schönbrunn, της αυτοκράτειρας Maria Theresa, στην Αυστρία, όπου για χάρη της ο διάσηµος ταχυδακτυλουργός François Pelletier, εκτελούσε διάφορα κόλπα. Ο Wolfgang von Kempelen (ουγγρικής καταγωγής), που ήταν παρόν στο show, δεν ενθουσιάστηκε καθόλου µαζί του, αφού πίστευε ότι αυτός µπορούσε να παρουσιάσει κάτι πολύ καλύτερο. Μάλιστα, σε συζήτηση που είχε µαζί του, µετά την παρουσίαση, υποσχέθηκε ότι θα επέστρεφε ξανά στο παλάτ, µε µια εφεύρεση, που δεν είχε δει κανείς µέχρι τότε και θα εντυπωσίαζε το κοινό πολύ περισσότερο απ’ ότι αυτός. Όντως, όταν το έλεγε αυτό ο Wolfgang von Kempelen, κανείς δεν µπορούσε να φανταστεί τι θα ήταν.

Αυτός κράτησε την υπόσχεσή του και 6 µήνες αργότερα, το 1770, έκανε την εµφάνισή του στο παλάτι µε µια περίεργη µηχανή σκακιού, που όπως είπε στο κοινό που τον παρακολουθούσε, παίζει αυτόµατα, χωρίς ανθρώπινη βοήθεια! Το “Turk”, όπως το ονόµασε, λόγω της εµφάνισής του, αφού ήταν ντυµένο µε οθωµανικά ρούχα και τουρµπάνι, ήταν µια µηχανή που αποτελείτο από ένα οριζόντιο τραπέζι, κλειστό γύρω γύρω, όπου στη µια µεριά καθόταν ένα οµοίωµα ανθρώπου που φορούσε τα οθωµανικά ρούχα. Η περίεργη µηχανή είχε 2 πόρτες και ένα συρτάρι, στην απέναντι µεριά που καθόταν το ανδρείκελο, ενώ στα αριστερά του υπήρχε ακόµη µια πόρτα. Αφού τελείωσε µε την παρουσίαση του “Turk”, κάλεσε όποιον επιθυµούσε να αγωνιστεί ενάντια του αλλά και να τσεκάρει µήπως υπήρχε οποιαδήποτε ανθρώπινη βοήθεια που βοηθούσε το “Turk”.

Ο κόσµος, που είδε το “Turk” µε ιδιαίτερη περιέργεια, µπήκε στον πειρασµό να δει από κοντά αυτήν την παράξενη µηχανή. Ο Wolfgang von Kempelen άνοιξε τις πόρτες στο κοινό, που µαζεύτηκε γύρω από τη µηχανή και όλοι αµέσως έσκυψαν να δουν τι υπήρχε µέσα. Οι 2 πόρτες, που ήταν απέναντι από το ανδρείκελο, περιείχαν µια περίπλοκη µηχανική κατασκευή, µε πολλές τροχαλίες, γεγονός που παραπλανούσε εύκολα τον θεατή που έψαχνε µε µανία να βρει το µυστικό του. Όσον αφορά την άλλη πόρτα, που ήταν στα αριστερά, δεν είχε κανένα εξάρτηµα αλλά ήταν επενδυµένη µε µαξιλάρια, πορφυρού χρώµατος, προκειµένου να απορροφά τους διάφορους ήχους που έκαναν τα διάφορα εξαρτήµατα της µηχανής. Ο θεατής, αν και είχε µικρό πεδίο ορατότητας, µπορούσε να κοιτάξει µέσω αυτής της πόρτας το µηχανοστάσιο που υπήρχε από πίσω.
Αφού κοίταξαν αρκετά το “Turk” και δεν βρήκαν τίποτα το µεµπτό, ο Wolfgang von Kempelen ανακοίνωσε προς κάθε ενδιαφερόµενο ότι η µηχανή κρατάει πάντα τα άσπρα πιόνια, παίζει πάντα πρώτη αλλά και µπορεί να µιλήσει 3 γλώσσες, Αγγλικά, Γαλλικά και Γερµανικά µέσω ενός πίνακα µε γράµµατα! Πέραν αυτών, τους ενηµέρωσε πως η µηχανή, αν απειλεί τη βασίλισσα του αντιπάλου κτύπα το χέρι του στο τραπέζι 2 φορές, ενώ αν απειλεί τον βασιλιά, το χτυπά 3 φορές. Ο πρώτος που αποπειράθηκε να αντιµετωπίσει το “Turk” ήταν ο Αυστριακός πολιτικός Ludwig von Cobenzl, ο οποίος έχασε µε συνοπτικές διαδικασίες. Αυτοί που ασχολούνταν ιδιαίτερα µε το σκάκι, παρατήρησαν ότι το παίξιµο του “Turk” ήταν ιδιαίτερα έξυπνο, επιθετικό και µπορούσε εύκολα να νικήσει οποιονδήποτε σε διάστηµα 30 λεπτών.

Harvard_Theatre_Collection_-_Ajeeb_the_Wonderful_TCS_1.183_-_cropped (1)

Σαν κερασάκι στην τούρτα, ο Wolfgang von Kempelen ενηµέρωσε το κοινό πως το “Turk” µπορεί να λύσει µε ευκολία το “Knight’s Tour” που εν µέρει ήταν ένας αρχαίος σκακιστικός γρίφος. Σ’ αυτόν τον γρίφο, το πιόνι του αξιωµατικού, ξεκινά από ένα σηµείο στη σκακιέρα και µέσω της µοναδικής κίνησης που µπορεί να κάνει, επισκέπτεται όλα τα πεδία της σκακιέρας χωρίς να περάσει από κάποιο 2 φορές. Αυτό το κόλπο άφησε το κοινό µε ανοικτό το στόµα.

Το “Turk”, που έκανε ιδιαίτερη εντύπωση στο κοινό, άρχισε να παίρνει ιδιαίτερη φήµη, φήµη που εξαπλώθηκε και σε άλλες χώρες. Ο δηµιουργός όµως της περίφηµης µηχανής, δεν έβλεπε την φήµη σαν ευκαιρία να το παρουσιάσει και σε άλλες χώρες αφού είχε στο µυαλό του άλλα. Συγκεκριµένα, ήθελε να αφιερώσει τον χρόνο του σε καινούριες κατασκευές, όπως µηχανές ατµού αλλά και µηχανές που αναπαράγουν την ανθρώπινη οµιλία, παρά να παρουσιάζει από χώρα σε χώρα το “Turk”, έτσι έλεγε συνέχεια ψέµατα στο κοινό, που ερχόταν από κάθε γωνιά της Ευρώπης, ότι το “Turk” ήταν χαλασµένο και θέλει επισκευή. Εν τέλει η µηχανή έµεινε στο εργαστήριο του Wolfgang von Kempelen, για τα επόµενα 10 χρόνια, παίζοντας ακόµη µια φορά από την πρώτη του παρουσία στο παλάτι.
Η επόµενη δεκαετία δεν ξεκίνησε όπως ήλπιζε ο Wolfgang von Kempelen, αφού το 1781 ο αυτοκράτορας Joseph II τον διέταξε να φέρει το “Turk” στη Βιέννη προκειµένου να το δει από κοντά ο δούκας Paul της Ρωσίας. Η επίσκεψη της µηχανής στο παλάτι ήταν τόσο επιτυχής που ο αυτοκράτορας, εµµέσως πλην σαφώς, τον ανάγκασε να περιοδεύσει τη µηχανή σε ολόκληρη την Ευρώπη. ∆υστυχώς ή ευτυχώς ο Wolfgang von Kempelen δεν είχε και ιδιαίτερες επιλογές για το πώς θα απαντούσε στον αυτοκράτορα, έτσι απρόθυµα συµφώνησε.

Το πρώτο ταξίδι του “Turk” ήταν στο Παρίσι, τον Απρίλιο του 1783. Η διάσηµη µηχανή προσέλκυσε πλήθος κόσµου, ενώ πολλοί φηµισµένοι σκακιστές θέλησαν να αγωνιστούν ενάντιά του. Ανάµεσα στους πολλούς που αγωνίστηκαν το Turk ήταν ο Benjamin Franklin που την τότε εποχή ήταν πρέσβης στον Παρίσι, για λογαριασµό των Ηνωµένων Πολιτειών, αλλά και ο François-André Danican Philidor, που θεωρείτο ως ένας από τους καλύτερους σκακιστές της εποχής. Μάλιστα ο τελευταίος ήταν από τους λίγους που κατάφεραν να νικήσουν την µηχανή. Από τους πιο αξιοσηµείωτους παίκτες που αντιµετώπισε το “Turk”, ήταν ο Louis Dutens, ο οποίος προσπάθησε να “παίξει” µε την νοηµοσύνη της µηχανής. Συγκεκριµένα, µε το πιόνι του αξιωµατικού έκανε την κίνηση ενός άλλου πιονιού! Η µηχανή, δυστυχώς για εκείνον, δεν ξεγελάστηκε καθόλου αφού του πήρε τον αξιωµατικό και του τον έστρεψε στη θέση που ήταν!

Η µηχανή ταξίδεψε σε πολλές Ευρωπαϊκές πόλεις αφήνοντας άφωνο τον απλό κόσµο που δεν µπορούσε να εξηγήσει το γεγονός πως µια µηχανή έπαιζε από µόνη της σκάκι. Βέβαια, από κάθε πόλη που περνούσε, ο καθένας έλεγε και την άποψη του για το πώς λειτουργούσε η µηχανή. Πάντως υπήρξαν και αυτοί που είπαν πως η µηχανή είναι δαιµονισµένη! Πάντως, το πλήρες µυστικό δεν το γνώριζε κανείς.
Ο πρώτος που έµαθε το µυστικό, για το πώς λειτουργούσε η µηχανή, ήταν ο Johann Nepomuk Mälzel, ένας Βαυαρός µουσικός. Η µηχανή, που είχε µείνει για πάνω από 20 χρόνια στο παλάτι του Frederick, βασιλιά της Πρωσίας, για λόγους που κανείς δεν έµαθε ποτέ, εν τέλει πωλήθηκε αφού υπήρχαν πολλοί ενδιαφερόµενοι. Η πώληση δεν έγινε από τον Wolfgang von Kempelen, αλλά από τον γιο του, αφού µήνες νωρίτερα, στις 26 Μαρτίου του 1804, ο Wolfgang von Kempelen πέθανε.

Ο νέος κάτοχος της µηχανής άρχισε άµεσα να την επιδιορθώνει αλλά και να την αναβαθµίζει. Πλέον η µηχανή µπορούσε να λέει “check” όταν απειλούσε τον βασιλιά του αντιπάλου, να δίνει το δικαίωµα στον αντίπαλο να ξεκινά πρώτος αλλά και να παίζει µε πιο λίγα πιόνια, αφού σου έδινε το δικαίωµα να φύγει κάποια πιόνια από τη δική του πλευρά, για να κάνει το παιχνίδι πιο ενδιαφέρον.
Στα πρώτα ταξίδια που έκανε το “Turk”, υπό την εποπτεία του Johann Nepomuk Mälzel πλέον, αγωνίστηκε ενάντια στον Napoléon Bonaparte (1809), γεγονός που εκτόξευσε την φήµη της µηχανής ακόµη περισσότερο, κάνοντας τον πρίγκιπα της Βενετίας, Eugène de Beauharnais να θέλει να αγοράσει τη µηχανή. Ο πρίγκιπας εν τέλει κατάφερε κι αγόρασε τη µηχανή, το 1811, πριν όµως την πωλήσει ξανά στον ίδιο, 4 χρόνια αργότερα.
Ο Johann Nepomuk Mälzel θα ξεκινήσει ξανά την περιοδεία και αυτήν την φορά θα βγει εκτός Ευρώπης, αφού το 1826 θα ταξιδέψει στην Αµερική. Εκεί θα παρουσιάσει τη µηχανή σε πάρα πολλές πόλεις, αντιµετωπίζοντας πολλούς διάσηµους. Ένας εξ’ αυτών ήταν και ο Edgar Allan Poe, ο οποίος ενθουσιάστηκε µε τη µηχανή. Μάλιστα, σε εφηµερίδα της περιοχής, έγραψε τις δικές του απόψεις για το πώς λειτουργούσε η µηχανή.

Η φήµη της µηχανής θα φτάσει µέχρι και την Κούβα. ∆υστυχώς όµως, το εν λόγω ταξίδι, θα προβεί µοιραίο για τον ιδιοκτήτη, αφού “το µικρό του µυστικό” είχε πεθάνει από τον κίτρινο πυρετό. Ο Johann Nepomuk Mälzel, που δεν είχε άλλη επιλογή αναγκάστηκε να επιστρέψει πίσω αλλά στο ταξίδι της επιστροφής πέθανε και αυτός, αφήνοντας τη µηχανή στα χέρια του καπετάνιου. Εν τέλει η µηχανή παραδόθηκε σε έναν φίλο του ιδιοκτήτη, στον John Ohl, ο οποίος την πώλησε στον John Kearsley Mitchell, που ήταν ο γιατρός του Edgar Allan Poe. Ο συγκεκριµένος αγοραστής δεν είχε και ιδιαίτερες βλέψεις για το πώς θα αξιοποιήσει τη µηχανή, έτσι τη δώρισε σε ένα µουσείο το οποίο “πνίγηκε” στις φλόγες στις 5 Ιουλίου του 1854 και µαζί του η µηχανή µε όλα τα µυστικά.

Ασχέτως πως το “Turk” χάθηκε για πάντα, ο κόσµος συνέχιζε να το “ψάχνει” και να διερωτάται για τον τρόπο που λειτουργούσε. Την απάντηση γι’ όλα την έδωσε ο γιος του Wolfgang von Kempelen, ο οποίος προθυµοποιήθηκε να αποκαλύψει τα µυστικά της µηχανής. Όπως ανέφερε, λίγο µετά την πυρκαγιά, το “Turk” είχε ακόµη 2 πόρτες, πολύ καλά κρυµµένες, κάτω από τα ρούχα του ανδρείκελου. Εκεί µέσα καθόταν ένας άνθρωπος, ο όποιος είχε µπροστά του µια σκακιέρα που συνδεόταν µε µαγνήτες µε τη σκακιέρα, που βρισκόταν πάνω στο τραπέζι και έπαιζαν. Οι µαγνήτες ήταν τόσο σωστά βαλµένοι, όπου ακόµη και αν προσπαθούσες µε µαγνήτη να αποσυντονίσεις τον άνθρωπο, που κρυβόταν από κάτω, δεν θα τα κατάφερνες, κάτι που το προσπάθησαν πολλοί. Ο άνθρωπος που ήταν µέσα και εν µέρει λειτουργούσε την µηχανή, καθόταν σε µια καρέκλα που γλιστρούσε δεξιά και αριστερά προκειµένου να αποφεύγει τους ανθρώπους που άνοιγαν τις πόρτες. Όσον αφορά για το πώς έβλεπε, αφού κάτω από το τραπέζι δεν είχε φως, ο Wolfgang von Kempelen βρήκε και γι’ αυτό λύση, αφού υπήρχε αναµµένο κερί του οποίου ο καπνός δεν έβγαινε προς τα έξω, µέσω ενός σχεδιασµού στα ξύλα που έκανε!!

Τα µυστικά της θρυλικής µηχανής δίχασαν τον κόσµο, αφού πολλοί εκπλάγηκαν από την εξυπνάδα του ανθρώπου που την κατασκεύασε, ενώ οι άλλοι απογοητεύτηκαν αφού πίστεψαν στα αλήθεια πως το “Turk” ήταν µαγικό! Για χάρη της ιστορίας να αναφέρω πως οι σκακιστές που “κρυφτήκαν” στη µηχανή ήταν οι Johann Allgaier, Boncourt, Aaron Alexandre, William Lewis, Jacques Mouret και William Schlumberger σε αντίθεση µε το σκακιστή που χρησιµοποίησε ο Wolfgang von Kempelen, που µένει µέχρι σήµερα µυστικός!

Harvard_Theatre_Collection_-_Ajeeb_the_Wonderful_TCS_1.183_-_cropped (1)