URBAN.CULTURE.MAGAZINE

Τι εστί άραγε «κουλτούρα»; – του Νικόλα Ζουβάνη

Τι εστί άραγε «κουλτούρα»; – του Νικόλα Ζουβάνη

Αναρωτηθήκατε ποτέ τι εστί άραγε κουλτούρα; Πόσο επηρεάζει τους ανθρώπους η κουλτούρα στην οποία ανήκουν; Πώς η κουλτούρα στην οποία ανήκουμε επηρεάζει τις πράξεις μας και τις αποφάσεις μας στη ζωή; Πόσο διαφορετικοί είμαστε άραγε οι άνθρωποι ανά τον κόσμο;

Η κουλτούρα, γλωσσικό δάνειο που προέκυψε ως αντιστοίχηση του γερμανικού kultur, σημαίνει την καλλιέργεια του πνεύματος, την παιδεία αλλά και το σύνολο της πνευματικής παράδοσης και δημιουργίας ενός κοινωνικού συνόλου (ως λανθασμένο συνώνυμο της λέξης πολιτισμός, όρου του οποίου η κουλτούρα είναι υποσύνολο).

Για να κατανοήσουμε καλύτερα την πολυσήμαντη αυτή έννοια, ας την παρομοιάσουμε με ένα παγόβουνο γνωστό και ως το «πολιτισμικό παγόβουνο», σύμφωνα με τον E.T. Hall.

Στην πάνω επιφάνεια του παγόβουνου βρίσκεται μόνο το ορατό μέρος της κουλτούρας, αυτό δηλαδή που καταλαβαίνουμε εκ πρώτης όψεως: η φυλή, η γλώσσα, ο προφορικός λόγος-η προφορά, η λογοτεχνία, η ενδυμασία, η μουσική, το φαγητό και άλλα πολλά.

Στο κάτω μέρος του παγόβουνου, βρίσκονται αυτά ακριβώς τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν πραγματικά μία κουλτούρα. Δεν τα βλέπουμε καθημερινά, χρειάζεται να έρθουμε σε στενή επαφή με έναν εκπρόσωπο μίας συγκεκριμένης κουλτούρας για να μπορέσουμε να τα κατανοήσουμε. Μερικά από αυτά τα στοιχεία  είναι: οι αξίες, η κοινωνική αλληλεπίδραση, οι χειρονομίες, η οπτική επαφή-το βλέμμα, η έκφραση του προσώπου, οι κινήσεις του σώματος, η απόσταση του χώρου, ο τόνος της φωνής, η αντίληψη της εξουσίας, της δικαιοσύνης, του χρόνου, οι ρόλοι των φύλων και γενικότερα η μη-λεκτική επικοινωνία.

Μερικά απλά παραδείγματα:

Οι κινήσεις του σώματος:

  • Όταν δείχνει κανείς τη σόλα του παπουτσιού του και κάθεται με σταυρωμένα χέρια θεωρείται προσβολή για τους Άραβες και πολλούς άλλους ασιατικούς πολιτισμούς.
  • Το άγγιγμα ενός Ασιάτη στο κεφάλι ή το πέρασμα του χεριού πάνω από το κεφάλι θεωρείται επίσης προσβολή.
  • Κάποιοι λαοί, κυρίως στην Ευρώπη και την Αμερική χρησιμοποιούν την κίνηση του κεφαλιού για να δείξουν συμφωνία. Σε άλλους λαούς η ίδια κίνηση μπορεί να δείχνει το αντίθετο.

Η έκφραση του προσώπου:

  • Το χαμόγελο για τους Γιαπωνέζους θεωρείται δείγμα σεβασμού, αλλά μπορεί να δείχνει ακριβώς το αντίθετο στην Κύπρο ή σε άλλους λαούς.

Οι χειρονομίες:

  • Οι Έλληνες, οι Ιταλοί και οι Άραβες αναφέρονται ως λαοί που χρησιμοποιούν πάρα πολύ τις χειρονομίες κατά την έκφρασή τους.
  • Από την άλλη, οι Γερμανοί φαίνεται να ξεκινούν κάθε κοινωνική επαφή σφίγγοντας το χέρι.
  • Οι Γάλλοι συνηθίζουν να ανταλλάσσουν φιλιά στο μάγουλο με οποιονδήποτε συναντούν, ακόμα κι αν τον γνωρίζουν για πρώτη φορά, ανεξαρτήτως φύλου. Κάτι τέτοιο αποτελεί σοκ για τους Άγγλους, οι οποίοι δεν συνηθίζουν τα φιλιά και τις αγκαλιές όταν συναντούν κάποιον.

Το βλέμμα:

  • Σε κάποιες κοινωνίες αποτελεί ένδειξη σεβασμού όταν δεν σηκώνουν το βλέμμα στον άλλο. Από την άλλη, κάποιοι λαοί χρησιμοποιούν το βλέμμα ως ένδειξη ανωτερότητας και εξουσίας.
  • Στις Η.Π.Α., την Ιταλία, στην Αραβία και σε άλλους λαούς, όταν δεν κοιτάζει κανείς στα μάτια τον συνομιλητή του, είναι συμπεριφορά μη αποδεκτή κοινωνικά, δείγμα ψυχρότητας και επιθυμία για διακοπή της επικοινωνίας.

Η απόσταση του χώρου:

  • Ο κάθε λαός καθορίζει την απόσταση που μία κοινωνική ομάδα θεωρεί ανεκτή κατά τη διάρκεια των αλληλεπιδράσεων. Για παράδειγμα, οι Αμερικανοί και οι Βορειο-Ευρωπαίοι κατά την προσωπική επαφή προτιμούν μία απόσταση 40-120 εκατοστών μεταξύ αυτών που επικοινωνούν. Από την άλλη, οι Λατινο-Αμερικανοί και οι κάτοικοι της κεντρικής και νότιας Ευρώπης διατηρούν μικρότερες αποστάσεις όταν επικοινωνούν.

Ο τόνος και ήχος της φωνής:

  • Στο Μεξικό, στην Ιταλία, στην Κύπρο και σε άλλες χώρες, οι συζητήσεις γίνονται σε υψηλούς τόνους σε σημείο που μπορεί να πιστεύεται από άλλους πχ. Βόρειο-Ευρωπαίους ότι τσακώνονται.
  • Στους Άραβες η συνομιλία σε υψηλούς τόνους θεωρείται δείγμα δύναμης και ειλικρίνειας, ενώ σε χαμηλούς τόνους αδυναμίας και παραπλάνησης.

Οι συνήθειες:

  • Στην Αυστρία, τη Γερμανία, την Ελβετία και τις γύρω χώρες θεωρείται ευγενικό να βγάζουμε τα παπούτσια μας στην είσοδο του σπιτιού προτού περάσουμε μέσα, ως ένδειξη σεβασμού για το σπίτι που επισκεπτόμαστε, για να μην λερώσουμε το πάτωμα. Κάτι τέτοιο στην Κύπρο θα θεωρούταν παράλογο και αγενές! Δηλαδή, ακριβώς το αντίθετο! Επίσης, στις ίδιες χώρες κατά την ώρα του «cheers», επιβάλλεται να κοιτάξει ο ένας τον άλλο στα μάτια. Αυτό υποδηλώνει ευγένεια, ειλικρίνεια αλλά και ανδρισμό. Στην Κύπρο αυτό δεν συνηθίζεται.

Άλλη μία παρομοίωση της κουλτούρας, από τον G. Hofstede, είναι το «μοντέλο του κρεμμυδιού».

Η κουλτούρα είναι σαν ένα κρεμμύδι, αποτελείται από στρώματα που μπορούν να ξεφλουδιστούν. Τα εξωτερικά στρώματα μπορούν εύκολα να επηρεαστούν από άλλους παράγοντες και να αντιμετωπίσουν αλλαγές, δηλαδή τα χαρακτηριστικά εκείνα που είναι ορατά: η γλώσσα, το φαγητό, η ενδυμασία, οι συνήθειες κτλ. Τα εσωτερικά στρώματα πολύ δύσκολα μπορούν να αλλοιωθούν! Αυτά συμπεριλαμβάνουν, τα πιστεύω, τους κανόνες, τον τρόπο σκέψης και τις αξίες των ανθρώπων.

Από την άλλη, η κουλτούρα, στην ανθρωπολογική της έννοια, χαρακτηρίζεται σαν ένα «λογισμικό του εγκεφάλου», το οποίο αποθηκεύει τα συναισθήματα, τις αντιλήψεις, τις αισθήσεις, τον τρόπο που σκεφτόμαστε και που πράττουμε κτλ. Η κουλτούρα δεν είναι παρά ένα σύστημα προσανατολισμού και κατεύθυνσης, το οποίο δομεί τον τρόπο που αντιμετωπίζουμε και πώς βλέπουμε τον ίδιο μας τον εαυτό, τους άλλους ανθρώπους και γενικά τον κόσμο.

Επομένως σημαντικό είναι να κατανοήσουμε πως η κουλτούρα μας δεν είναι απαραιτήτως και η ταυτότητά μας! Αποτελεί μόνο έναν προσανατολισμό. Στη διαπολιτισμική κοινωνία που ζούμε, ο κόσμος ολοένα και ενώνεται. Οι άνθρωποι μπορούμε να επικοινωνούμε μεταξύ μας από οποιαδήποτε γωνιά του κόσμου κι αν βρισκόμαστε. Εκπρόσωποι από διάφορες κουλτούρες και κοινωνίες μπορούμε πλέον να επικοινωνούμε και να συναναστρεφόμαστε με ποικίλους τρόπους. Τα μέσα και το διαδίκτυο σήμερα έχουν αποκτήσει τεράστια δύναμη. Αποτέλεσμα αυτού είναι όλοι μας να είμαστε συνεχώς συνδεδεμένοι ο ένας με τον άλλο. Επομένως, οι επιρροές από τη μία κουλτούρα στην άλλη είναι αναπόφευκτες.

Σκεφτήκατε ποτέ πόσες επιρροές υπάρχουν στην κυπριακή κουλτούρα από την αγγλική;  Ή από την αμερικανική; Στον τρόπο σκέψης, στις συνήθειες, στο φαγητό, στο ντύσιμο αλλά και σε πάρα πολλούς άλλους τομείς; Μήπως καλώς ή κακώς έχουμε γίνει όλοι ένα; Μήπως τελικά στην πραγματικότητα δεν υπάρχει αυτό που ονομάζουμε «κυπριακή κουλτούρα», «γερμανική κουλτούρα», «γαλλική κουλτούρα», «κινέζικη κουλτούρα» και πάει λέγοντας; Μήπως μέσω αυτής της «διαπολιτισμικής επικοινωνίας» σήμερα έχουμε ενωθεί όλοι με τέτοιο τρόπο ώστε να ανταλλάσσουμε συνεχώς στοιχεία της κουλτούρας μας; Να υιοθετούμε συνεχώς άλλες συνήθεις και άλλους τρόπους σκέψης; Πόσο μοιάζει άραγε η γερμανική κουλτούρα με τη γαλλική; Πού διαφέρει ακριβώς; Πρέπει να πάψουμε να σκεφτόμαστε τις κουλτούρες ως χώρες. Οι χώρες έχουν φτιαχτεί για πολιτικούς λόγους. Η κουλτούρα όμως δεν βρίσκεται μέσα στα σύνορα της χώρας, ούτε στα τετράγωνα του χάρτη. Βρίσκεται μέσα στο μυαλό και στις ψυχές των ανθρώπων. Για παράδειγμα εάν περάσετε τα γαλλο-γερμανικά σύνορα και φτάσετε σε μία πόλη της Γαλλίας, δεν σημαίνει ότι έχει αλλάξει ολοκληρωτικά ο τρόπος που ζούνε οι άνθρωποι! Θα εντοπίσετε πιο μεγάλες διαφορές όταν προχωρήσετε στο κέντρο της Γαλλίας. Η κουλτούρα είναι μία σύνθετη έννοια, δεν είναι ομοιογενής ούτε ομοιόμορφη. Η διαφορετικότητα είναι το κύριο χαρακτηριστικό μίας κουλτούρας. Η κουλτούρα στην οποία ανήκουμε δεν αντιπροσωπεύει και την ταυτότητά μας!

Αυτή την αντίληψη έρχεται να ενισχύσει και μία άλλη εξήγηση του όρου κουλτούρα, η οποία υποστηρίζει ότι η κουλτούρα είναι ένα αποτέλεσμα της δικτύωσης των  ανθρώπων μέσω της επικοινωνίας. Οι άνθρωποι είναι μέλη δηλαδή «κοινωνικών δικτύων» όπως είναι η οικογένεια, το σχολείο, τα μέσα, το κράτος κτλ. Αυτή η επικοινωνιακή διάσταση και η κοινωνική δικτύωση δημιουργεί κοινές έννοιες, κοινούς κανόνες και αξίες, κοινό τρόπο σκέψεως και ιδεολογίας, αντίληψης των πραγμάτων γενικότερα. Με λίγα λόγια, η κουλτούρα δημιουργείται μέσω της επικοινωνίας και τις δικτύωσης των ανθρώπων.

Για να μπορέσουμε όλοι να συνυπάρξουμε στον χάρτη των κουλτούρων, και να επικοινωνήσουμε χωρίς προβλήματα θα πρέπει να πάψουμε να επικεντρωνόμαστε στις διαφορές μεταξύ των λαών αλλά να βρούμε τρόπους έτσι ώστε αυτή η διαπολιτισμική επικοινωνία να γίνεται πιο ομαλά. Οι καλύτεροι τρόποι για να γνωρίσουμε μία κουλτούρα είναι να συναναστραφούμε με τους ανθρώπους της, να μάθουμε φυσικά τη γλώσσα τους, που αποτελεί αναπόσπαστο και ίσως το μεγαλύτερο κομμάτι μίας κουλτούρας, να μάθουμε την ιστορία τους, να γνωρίσουμε τα έθιμά και τις συνήθειές τους. Για να κατανοήσουμε πως σκέφτεται κάποιος, θα πρέπει να μπούμε εμείς οι ίδιοι στην θέση του. Να δούμε τον κόσμο μέσα από τα δικά του μάτια. Μόνο τότε θα καταλάβουμε πώς αντιλαμβάνεται τον κόσμο και θα δικαιολογήσουμε τις αντιδράσεις του. Θα πρέπει να λάβουμε υπόψιν μας την κουλτούρα στην οποία ανήκει ο συνομιλητής μας για να μπορέσουμε να επικοινωνήσουμε. Για παράδειγμα, κάτι που εμείς θεωρούμε ευγενικό κάποιος άλλος το θεωρεί αγενές. Ακριβώς διότι στη δική του κουλτούρα, για κάποιο λόγο σκέφτεται διαφορετικά από εμάς! Τη σκέψη αυτή εικονογράφησε η Michele-Kaiser-Cooke, με το παράδειγμα της «πάπιας» (Das Entenprinzip).

Ανάλογα με ποια σκοπιά θα το δούμε, είτε θα διακρίνουμε μία πάπια είτε έναν λαγό! Έτσι και στη ζωή, όλα εξαρτώνται από τον τρόπο που θα δούμε και θα αντιληφθούμε τα πράγματα. Τα πάντα είναι θέμα οπτικής γωνίας!

*Ο Νικόλας Ζουβάνης είναι φοιτητής διαπολιτισμικής επικοινωνίας, μετάφρασης & διερμηνείας.