URBAN.CULTURE.MAGAZINE

Τα παραδοσιακά αγροτικά σπίτια των κοκκινοχωρίων

Επιµέλεια και φωτογραφία: Λάµπρος Λάµπρου

Τα παραδοσιακά αγροτικά σπίτια των κοκκινοχωρίων

Η παράδοση είναι κάτι που δεν πρέπει να ξεχνάµε. Ήρθε η ώρα, λοιπόν, να κάνουµε ένα ταξίδι στις γειτονιές της επαρχίας µας και να απολαύσουµε παραδοσιακά σπίτια, τα οποία ξεχωρίζουν για το µεράκι και το µόχθο εκείνων που τα έχτισαν!

Το παραδοσιακό σπίτι που συναντούµε στην ευρύτερη περιοχή των Κοκκινοχωρίων µε τις παραδοσιακές καµάρες άρχισε να κτίζεται τέλος του 19ου αιώνα. Κύρια υλικά για το κτίσιµο αυτών των σπιτιών ήταν το πλιθάρι και οι πέτρες για τους τοίχους, βολίτζια και ψαθαρκές για τη στέγη, γνωστή ως δώµα. Όσο για τη µόνωση του σπιτιού, για αποφυγή εισχώρησης βρόχινου νερού, οι χωρικοί έπαιρναν χώµα – κόννον, από τη λίµνη Παραλιµνίου. Συναντάµε σπίτια µε πέντε, τέσσερις, τρεις και δύο καµάρες, τις γνωστές τοξοστοιχίες.

Παρατηρώντας όλα τα σπίτια διαπιστώνουµε ότι η κύρια είσοδος βλέπει προς το νότο, δηλαδή όλα τα αγροτικά σπίτια έχουν νότιο προσανατολισµό. Αυτό σηµαίνει πως οι πρόγονοί µας επέλεγαν τον συγκεκριµένο τρόπο, ώστε κατά το χειµώνα το σπίτι τους να είναι ευήλιο και το καλοκαίρι ευάερο. Εσωτερικά χωριζόταν σε διάφορα µέρη, όπως το «δίχωρο», το «σσώσπιτο» και το «µονόχωρο», ενώ εξωτερικά µε το «µαειρκό» και τον «ηλιακό». Ο ηλιακός ήταν προέκταση της οροφής µέχρι τις καµάρες. Ήταν ο χώρος όπου γίνονταν οι περισσότερες εργασίες, αλλά και ο χώρος συγκέντρωσης της οικογένειας µε τους συγγενείς. Ονοµάστηκε ηλιακός, γιατί πάντα το συγκεκριµένο δωµάτιο λιαζόταν.

Το δίχωρο αποτελούσε το µεγαλύτερο δωµάτιο των σπιτιών. Γνώρισµά του η τεράστια καµάρα, η οποία διπλασίαζε το χώρο. Το χρησιµοποιούσαν για την υποδοχή των ξένων αλλά και για ύπνο, καθιστικό, σαλόνι και τραπεζαρία. Επίσης στην τραπεζαρία οι γυναίκες ασχολούνταν µε την προετοιµασία διαφόρων εργασιών και το ράψιµο. Μπορούµε να πούµε πως ήταν χώρος πολλών χρήσεων. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του δίχωρου ήταν η µεγάλη σουβάτζα, µόνιµα διακοσµηµένη µε πιάτα, βάζα και πολλά άλλα αντικείµενα, το σεντούτζι, το σιδερένιο κρεβάτι, ο πανέµορφος ξυλόγλυπτος καθρέφτης κ.ά.

Το σσώσπιτο βρισκόταν δίπλα από το δίχωρο και χρησίµευε για τη φύλαξη των προϊόντων καθηµερινής χρήσης, καθώς και των γεωργικών εργαλείων της οικογένειας.

Το µονόχωρο ήταν ο στάβλος για τα ζώα. Χωριζόταν σε δύο συνεχόµενα δωµάτια, τα οποία επικοινωνούσαν µε µεσόπορτα. Το πρώτο ήταν το µέρος όπου έµεναν τα ζώα, ενώ το δεύτερο ήταν ο αχυρώνας ή αποθήκη, δηλαδή ο χώρος που φύλαγαν τις τροφές και τα άχυρα.

Το µαειρκό ήταν η κουζίνα. Βρισκόταν ως συνήθως έξω, σε µια γωνιά της αυλής. Στο δωµάτιο αυτό, οι γυναίκες εκτός της ετοιµασίας του καθηµερινού φαγητού, έπλεναν και τα ρούχα των µελών της οικογένειας µέσα στη µεγάλη βούρνα που ήταν στηµένη εκεί.

Η αυλή ήταν περιτριγυρισµένη µε ψηλό τοίχο, το µαντρότοιχο. Μέσα σε αυτήν υπήρχε ο φούρνος για το ψήσιµο των φαγητών και των ψωµιών, ο λάκκος του νερού για τις υδρευτικές και αρδευτικές ανάγκες της οικογένειας, όσο και των ζώων. Ένα µικρό µέρος της αυλής το οποίο ήταν επενδυµένο µε πλάκες, ονοµαζόταν πλακόστρωτο. Σε αυτό το µέρος γίνονταν διάφορες εργασίες, όπως επεξεργασία των γεωργικών και κτηνοτροφικών τους προϊόντων. Επίσης στην αυλή φύτευαν ελιές, λεµονιές και αρωµατικά φυτά, όπως δυόσµο, λασµαρί, βασιλικό και πολλά άλλα. Από την αυλή δεν έλειπαν ούτε οι κότες, τα κουνέλια, τα περιστέρια και άλλα είδη ζώων και πτηνών, από τα οποία η οικογένεια ικανοποιούσε τις ανάγκες της.

Στις µέρες µας πολλά από τα παραδοσιακά σπίτια ισοπεδώθηκαν ή έχουν εγκαταλειφθεί και καταστραφεί. Αρκετά όµως, έχουν αναπαλαιωθεί από τους ιδιοκτήτες τους ή τους ∆ήµους και τις κοινότητες και έγιναν µουσεία, εκθεσιακοί και µνηµειακοί χώροι και παραδοσιακές ταβέρνες. Σκοπός της αναπαλαίωσης είναι να ζωντανέψει η λειτουργικότητα των σπιτιών, αλλά και να επανέρθει στη µνήµη των κατοίκων η ζωή των προγόνων τους σε περασµένες εποχές. Επίσης, ωθούν τον επισκέπτη στην ανακάλυψη της πολιτιστικής, ιστορικής και λαογραφικής µας κληρονοµιάς.

Παραδοσιακά αγροτικά σπίτια που µετατράπηκαν σε Μουσεία είναι τα εξής:

Μελέτιο Ιστορικό Μουσείο ∆ήµου Σωτήρας.
Ανήκε στην οικογένεια Μελέτη. Είναι σπίτι µε τέσσερις καµάρες και κτίστηκε το 1835. Άρχισε να λειτουργεί σαν µουσείο, τον Ιανουάριο του 2008. Ο επισκέπτης µπορεί να δει παλιά εκθέµατα της κυπριακής παράδοσης, νοµίσµατα, καθώς και γραµµατόσηµα µε σφραγίδες του 1879. Είναι χωρισµένο σε τέσσερα δωµάτια και στο καθένα από αυτά υπάρχουν εκθέµατα διαφορετικών ειδών. Το µουσείο λειτουργεί καθηµερινά από τις 10:00 µέχρι 16:00.

Μουσείο Λαϊκής Τέχνης ∆ήµου Παραλιµνίου
Βρίσκεται στην οδό Αγίας Μαρίνας αρ. 5 και αποτελείται από δύο καµάρες που κτίστηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα. Το σπίτι άνηκε στον Παναγιώτη Ελευθερίου Καληµέρα. Αναπαλαιώθηκε το 2010 και διακοσµήθηκε µε όλο σχεδόν τον εξοπλισµό µιας παλιάς αγροτικής κατοικίας και µε αγροτικά εργαλεία που χρησιµοποιούσε µια οικογένεια. Όλα τα αντικείµενα αποτελούν δωρεές δηµοτών Παραλιµνίου. Λειτουργεί καθηµερινά από τις 07:00 µέχρι τις 14:45.

Λαογραφικό Μουσείο ∆ήµου ∆ερύνειας
Το σπίτι µε τις δύο καµάρες κτίστηκε στις αρχές του 20ου αιώνα και είναι δωρεά της οικογένειας Μαργαρίτας και Βαρνάβα Χ΄΄Λιασή. Κηρύχτηκε διατηρητέο και ανακαινίστηκε από τον ∆ήµο µε επίβλεψη του Τµήµατος Πολεοδοµίας και Οικήσεως. Είναι διακοσµηµένο µε αντικείµενα καλαθοπλεκτικής, κεντητικής, υφαντικής, αγγειοπλαστικής και µεταλλοτεχνίας και εργαλεία, τα οποία σχετίζονται µε την παλιά καθηµερινή ζωή των κατοίκων. Οι ώρες λειτουργίας του µουσείου είναι 09:00 µέχρι 13:00 και 16:00 µέχρι 18:00.

Αχυρώνας Λιοπετρίου-Ένα ιστορικό Μνηµείο
∆ικάµαρο σπίτι κτίσµα του 19ου αιώνα, το οποίο άνηκε στον µεγαλοκτηµατία Κυριάκο Καλλή. Στο σπίτι αυτό έγινε µια από τις επικότερες µάχες του ένδοξου αγώνα της Ε.Ο.Κ.Α, η γνωστή «Σκυταλοδροµία Θανάτου». Εδώ θυσιάστηκαν στις 2 Σεπτεµβρίου 1958 κατά τη διάρκεια του Απελευθερωτικού Αγώνα, ύστερα από πολύωρη µάχη µε τα βρετανικά στρατεύµατα, οι ήρωες Αντρέας Κάρυος, Χρίστος Σαµάρας, Φώτης Πίττας και Ηλίας Παπακυριακού. Στο χώρο του ολοκαυτώµατος ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να δει το µεγάλο ανδριάντα, καθώς και φωτογραφίες από τη ζωή τους. Ο µνηµειακός χώρος είναι ανοικτός καθηµερινά από τις 08:00 µέχρι τις 16:00.

Η έρευνά µας για τα παραδοσιακά σπίτια των Κοκκινοχωρίων αφορούσε τους ∆ήµους Παραλιµνίου, ∆ερύνειας και Σωτήρας καθώς και την κοινότητα Λιοπετρίου. Μέσα από αυτή, βρήκαµε ως παλαιότερα σπίτια, το Μουσείο Λαϊκής Τέχνης στο ∆ήµο Παραλιµνίου και το σπίτι της οικογένειας Κωνσταντή και Κατερίνας Φελλά στο ∆ήµο Σωτήρας. Το τελευταίο σπίτι χρονολογείται γύρω στα 1860-1870, σύµφωνα µε µαρτυρία ηλικιωµένου κατοίκου του δήµου. Το σπίτι ήταν κτισµένο από πλιθάρι και πέτρες. Αποτελείτο από πέντε δωµάτια, τρία εκ των οποίων χρησιµοποιούνταν για τις ανάγκες της οικογένειας, ενώ τα άλλα δύο για τα ζώα. Στο σπίτι κατοίκησαν οι γονείς µε τα έξι τους παιδιά. Σήµερα περίπου 155 χρόνια από το κτίσιµο του, είναι ακατοίκητο.

Όµως, αποτελεί σηµαντικό γεγονός, ότι το πεντακάµαρο σπίτι στην κοινότητα Λιοπετρίου είναι το µοναδικό στο είδος του που σώζεται στην Κύπρο. Είναι η γνωστή ταβέρνα το «Αρχοντικό», κτίσµα του 1913 και άνηκε σε κάποιον επονοµαζόµενο Γεννίτσαρο.

Πιστεύουµε ότι µε τη µικρή αυτή έρευνα, αναφορικά µε τα παραδοσιακά σπίτια, έχουµε βάλει το δικό µας λιθαράκι στο λαογραφικό ιστό της πολιτιστικής και παραδοσιακής αρχιτεκτονικής µας κληρονοµιάς. Τέτοιου είδους έρευνες προάγουν τον πολιτισµό µας και αναδεικνύουν την επαρχία µας, στην οποία διασώζονται τα περισσότερα παραδοσιακά σπίτια.