URBAN.CULTURE.MAGAZINE

Μια φορά Οθωμανός και δυο φορές Χριστιανός – Από το Χρίστο Κυριάκου

Μια φορά Οθωμανός και δυο φορές Χριστιανός – Από το Χρίστο Κυριάκου

Όσο περίεργος και αν φαίνεται ο τίτλος, κάπως έτσι ήταν η ζωή των Χριστιανών στην Οθωμανική αυτοκρατορία (1571-1878), που άφησε τα σημάδια της μέχρι τις σημερινές μέρες. Ο ασπασμός της Μουσουλμανικής ταυτότητας ως θρησκεία δεν ήταν ασυνήθιστο στα χρόνια εκείνα. Σχεδόν σ’ όλες τις Χριστιανικές χώρες της τότε εποχής εμφανιζόταν, αλλού σε μικρή κλίμακα και αλλού σε μεγάλη.

Στην Κύπρο, οι βίαιοι εξισλαμισμοί ήταν σε καθημερινή βάση, ειδικά τα πρώτα χρόνια. Οι αρπαγές των γυναικών, οι βιασμοί, το παιδομάζωμα, προκαλούσαν απίστευτο τρόμο στους Χριστιανούς. Πέραν αυτού ο φόβος για οικονομική αφαίμαξη ελέω των βαριών φορολογιών, που δεν μπορούσαν να πληρώσουν, ανάγκαζαν τους Χριστιανούς να εξισλαμίζονται ακούσια στην ουσία.

Διάφορα άτομα ή κοινότητες ολόκληρες, ως αποτέλεσμα της ηθικής κάμψης και των εξευτελιστικών τρόπων ζωής άλλαζαν θρήσκευμα, στα χαρτιά κυρίως, για να εξασφαλίζουν διάφορα πλεονεκτήματα που απολάμβαναν οι Μουσουλμάνοι. Οι εξισλαμισθέντες Χριστιανοί, μπορεί να τηρούσαν τις θρησκευτικές υποχρεώσεις των Μουσουλμάνων αλλά τηρούσαν και στα κρυφά τις θρησκευτικές υποχρεώσεις των Χριστιανών,όπως την βάφτιση των παιδιών τους.

Ήθελαν κιόλας το όνομα το Χριστιανικό να μοιάζει εν ολίγοις με το Mουσουλμανικό έτσι ο Σολωμός γινόταν  Σουλεϊμάν, ο Αβραάμ σε Ιμπραήμ, η Αντριανού σε Τουτού κ.τ.λ. Πέραν αυτού προσπαθούσαν με νύχια και με δόντια να είναι κοντά στις παραδόσεις των Χριστιανών αλλά και να κρατάνε την μητρική τους γλώσσα, την Ελληνική.

Το μεγάλο πρόβλημα με τους εξισλαμισθέντες εμφανιζόταν όταν ερχόταν η στιγμή να στρατολογηθούν, αφού ως Μουσουλμάνοι πλέον, οι άνδρες, έπρεπε να είναι κληρωτοί για πέντε χρόνια, σε αντίθεση με τους Χριστιανούς που πλήρωναν τον ειδικό φόρο “Βedel Αskerie” για να είναι απαλλαγμένοι.

Σε τέτοιες περιπτώσεις προσπαθούσαν μάταια να αποδείξουν ότι ήταν Χριστιανοί και όχι Μουσουλμάνοι.  Αυτοί που πέρασαν στην άλλη “πλευρά” ονομάζονταν κατά κύριο λόγω Λινοβάμβακοι ή «Λινοπάμπατζιοι» κατά την κυπριακή διάλεκτο. Η ονομασία αυτή αναφέρεται στην διπλή ιδιότητα των εν λόγω Χριστιανών, όπως ένα ύφασμα που έχει δυο όψεις, μια από λινό και μια από βαμβάκι.

Εκτός απ’ αυτές τις ονομασίες σε διάφορα χωριά της Κύπρου μπορείς να τους συναντήσεις και ως μεσοκκέρτηδες, δηλαδή άνθρωποι με ασταθή χαρακτήρα αλλά και ως πάτσαλοι, δηλαδή παρδαλοί, ασπρόμαυροι ή δίχρωμοι. Το ότι οι Χριστιανοί γίνονταν μόνο στα “χαρτιά” Μουσουλμάνοι το μαρτυρούν πολλοί περιηγητές. Συγκεκριμένα ο Ιταλός ακαδημαϊκός Girolamo Dandini θα γράψει «οι περισσότεροι απ” αυτούς είναι αποστάτες, οι οποίοι ασπάσθηκαν το Ισλάμ, για να απολαμβάνουν μεγαλύτερη ησυχία.

Μόλις αυτοί οι αποστάτες δουν ένα Χριστιανικό στρατό θα πετάξουν το τουρμπάνι και θα ξαναφορέσουν το καπέλο και θα στρέψουν τα όπλα τους εναντίον του Τούρκου» (Excerpta Cypria, σ, 182). Εκτός από αυτήν την μαρτυρία, ο Βρετανός ζωγράφος William Turner το 1815 θα γράψει ότι «οι Τούρκοι της Κύπρου είναι στην πραγματικότητα οι πιο ήμεροι στην Ανατολή.

Πολλοί, που παρουσιάζονται ως Μουσουλμάνοι, είναι στα κρυφά Έλληνες και τηρούν στα κρυφά όλες τις πολυάριθμες νηστείες εκείνης της Εκκλησίας. Όλοι πίνουν κρασί ελεύθερα και πολλοί απ” αυτούς τρώνε στα κρυφά χοιρινό κρέας χωρίς τύψη, πράγμα ανήκουστο στην Τουρκία.

Συχνά νυμφεύονται Ελληνίδες του νησιού» (Excerpta Cypria, σ, 449). Τα γεγονότα θα αρχίσουν να αλλάζουν εν μέρη, όταν η Κύπρος θα αλλάξει “χέρια” και θα περάσει υπό την Αγγλική κατοχή, το 1878. Αν και τα πρώτα χρόνια δεν υπήρξε και σε τόσο μεγάλο βαθμό, μετέπειτα θα εμφανίζονται “αθρόες μεταναστεύσεις” από τον Μουσουλμανισμό στον Χριστιανισμό. Χωριά που σε παλαιότερες απογραφές εμφανίζονταν ως Μουσουλμανικά, στην επόμενη απογραφή εμφανίζονταν Χριστιανοί.

Στις απογραφές επίσης δήλωναν θρήσκευμα Μουσουλμανικό και γλώσσα Ελληνική. Σύμφωνα με την λαμπρή μελέτη του Δρ. Φαίδωνα Παπαδόπουλου, διάφορες κοινότητες επέστρεψαν μαζικά στον Χριστιανισμό. Κοινότητες όπως η Ακρούντα, Άγιος Τύχωνας, Μαθηκολώνη, Μοναγρούλι, Παλώδια, Φασούλα, Φοινικάρια, Πύργος, Πάνω Κυβίδες και Λιμνίτης, Βαρίσια, Λυθροδόντας, Ευρύχου, Λιβάδια, Χοιροκοιτία, Μαμώνια, Κρήτου – Μαρόττου, Λιοπέτρι κ.α. Το φαινόμενο της επιστροφής στην παλιά τους θρησκεία εμφανίζεται πολύ έντονα στα χωριά Αμπέλια και Πύργο Τηλλυρίαςπου ήταν χωριά κατά κοινή ομολογία Λινοβαμβάκων.

Οι εν λόγω κάτοικοι έστειλαν επιστολή προς τον τότε Διοικητή της Λευκωσίας ζητώντας να δηλώνονται πλέον ως Χριστιανοί.

Πιο κάτω εμφανίζεται η επιστολή όπως στάλθηκε στο Διοικητή.

«Ενδοξότατε Διοικητά  της Λευκωσίας κύριε Ίγγλις.

Οι ευσεβάστως υποφαινόμενοι λινοβάμβακοι του χωριού Αμπέλια και του Πύργου Τηλλυρίας του διαμερίσματος Λεύκας παρουσιαζόμεθα διά της παρούσης ημών ταπεινής αναφοράς ίνα φέρωμεν εις γνώσιν της Υμ. Ενδοξότατος ότι έως τώρα όντες χριστιανοί Ορθόδοξοι εν τω κρυπτώ διά τον φόβον των διοικούντων την Κύπρο Τούρκων, αναγκαζόμεθα εν τω φανερώ να φαινόμεθα Μωαμεθανοί.

Ήδη δε διατελούντες υπό την ελευθέραν και ανεξίθρησκον κυβέρνησιν της Σεπτής Ανάσσης του Μεγάλου Αγγλικού έθνους ενθαρρυνόμεθα να μην κρύπτωμεν τας θρησκευτικάς πεποιθήσεις ημών και να δηλώνουμε ότι από τούδε θέλουμεν να πρεσβεύουμεν φανερά την Χριστιανικήν Ορθόδοξον θρησκείαν. Επί τούτω παρακαλούμεν θερμώς και ικετεύουμεν ίνα ευαρεστηθήτε να διατάξητε όπου δει ίνα τα κάτωθεν σημειωμένα τουρκικά ονόματά μας απαλειφθώσιν από του τουρκικού Νοφοσίου και εγγραφώσι τα Χριστιανικά ονόματα ως είναι ενός εκάστου ημών σημειωμένον απέναντι του τουρκικού. Ευλπιστούμεν ενδοξότατε ότι η παράκλησις μας θέλει εισακουσθή παρ’ υμών, και θέλετε διατάξει τα δέοντα, διατελούμεν της υμετέρας ενδοξότητος ταπεινοί δούλοι. Αμπέλια τη 6η  Ιανουαρίου 1882 Τω Ενδοξοτάτω Διοικητή  της Λευκωσίας κυρίω Ίγγλις».

Βέβαια δεν υπήρχε καθολική επανένταξη όλων των Λινοβαμβάκων στον Χριστιανισμό για διάφορους λόγους. Πολλοί εξισλαμισθέντες λόγω στράτευσης, ιδίως εκτός της Κύπρου, αλλά και λόγω γάμων με Μουσουλμάνους έκλιναν εν τέλει στον Μουσουλμανισμό. Σημαντικό λόγω έπαιξε και η Εκκλησία της Κύπρου που δεν στήριζε πάντοτε τους Λινοβάμβακες με αποτέλεσμα πολλοί να μην γυρίσουν πίσω.

Πολλοί Εκκλησιαστικοί αξιωματούχοι ήταν ενάντια στην επιστροφή τους αφού θεωρούνταν προδότες της θρησκείας. Πολλοί βλέποντας το πολιτικό σκηνικό αλλά και την ιστορία της Κύπρου, πίστευαν στην επάνοδο των Οθωμανών έτσι δεν ήθελαν να φύγουν από Μουσουλμάνοι και να χάσουν τα διάφορα προνόμια. Βέβαια δεν έλειψαν και οι διάφορες αντιζηλίες μεταξύ των κατοίκων.

Όσον αφορά τους Λινοβάμβακες υπήρξαν αναπόσπαστο μέρος της ιστορίας της Κύπρου αλλά και σημείο αναφοράς μέχρι σήμερα, αφού πολλοί αναλυτές πιστεύουν ότι οι σημερινοί Τουρκοκύπριοι δεν έχουν ιδιαίτερες ρίζες με την Τουρκία, αλλά ήταν μετανάστες που προήλθαν από διάφορες αραβικές χώρες και Λινοβάμβακοι, που δεν γύρισαν ποτέ στον Χριστιανισμό. Μέσα από την πάροδο του χρόνου έγιναν αυτοί που ονομάζουμε σήμερα Τουρκοκύπριοι.

Τρανό παράδειγμα είναι το χωριό Λουρουτζίνα που μέχρι το 1930 οι μαθητές του υποτιθέμενου Τούρκικου σχολείου μιλούσαν Ελληνικά. Οι Λινοβάμβακες βέβαια χρίζουν πολύ καλύτερης μελέτης αφού οι μελέτες που τους αφορούν είναι μεν αξιόλογες αλλά πολύ λίγες σε αριθμό. Μεγάλη μερίδα Ελληνοκυπρίων τους θεωρεί προδοσία για τον Χριστιανισμό ενώ κάποιοι άλλοι διαφωνούν.

Το εν λόγω θέμα με τους Λινοβάμβακες παραμένει λεπτό και συνάμα ταμπού για την Κύπρο. Όλο αυτό το θέμα αποδεικνύει περίτρανα ότι η πολιτική του εποικισμού και του εξισλαμισμού που χαρασσόταν τόσα χρόνια από την Οθωμανική αυτοκρατορία άφησε ανεξίτηλα προβλήματα στον τόπο μας που μας ταλανίζουν μέχρι σήμερα.

Υ.Γ Χρόνια σκλαβκιές ατέλειωτες Τον πάτσον τζιαι τον κλώτσον τους Εμείς τζιαμαί, ελιές τζιαι τερατσιές πάνω στον ρότσον τους (Κώστας Μόντης)  

Πληροφορίες για το κείμενο αυτό πάρθηκαν από το βιβλίο του Δρ. Φαίδωνα Παπαδοπούλου «Τούρκοι, Μουσουλμάνοι ή Κρυπτοχριστιανοί  (Λινοβάμβακοι); Γνωριμία με το σύνοικο στοιχείο» και την Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια.

Turkish-Cypriot-women-1918kibrisli-turk